ترجمۀ تفسیر المیزان ج 16

بحث روايتى [رواياتى در ذيل آيات: ﴿أَ لَمْ تَكُنْ أَرْضُ اَللَّهِ وَاسِعَةً...﴾ و ﴿كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ اَلْمَوْتِ﴾ و ﴿كَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لاَ تَحْمِلُ رِزْقَهَا...﴾ ]

در تفسير قمى و در روايت ابى الجارود، از امام باقر (علیه السلام) آمده، كه در ذيل آيه‌ ﴿يَا عِبَادِيَ اَلَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي وَاسِعَةٌ﴾، مى‌فرمود: هرگز ملوك ستمگر و فاسق را اطاعت مكنيد، و اگر ترسيديد كه شما را از دين‌داريتان جلوگيرى كنند، زمين من فراخ است، از سرزمينى كه زير سلطه آن فاسق است، بيرون شويد، و در همين معنا است كه خداى تعالى مى‌فرمايد: «﴿فِيمَ كُنْتُمْ قَالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي اَلْأَرْضِ﴾ در چه حالى بوديد، گفتند در زمين زير دست ستمگران بوديم» مى‌فرمايد «﴿أَ لَمْ تَكُنْ أَرْضُ اَللَّهِ وَاسِعَةً فَتُهَاجِرُوا فِيهَا﴾ آيا زمين خدا فراخ نبود كه در آن مهاجرت كنيد، و نقل مكان دهيد»¹.

و در مجمع البيان از امام ابو عبد الله (علیه السلام) روايت كرده كه فرمود: معناى آيه اين است كه وقتى در زمين خدا عصيان مى‌شود، و تو در آن سرزمين زندگى مى‌كنى، از آنجا بيرون شو و به جاى ديگر نقل مكان كن‌².

و در عيون به سند خود از حضرت رضا (علیه السلام) روايت كرده كه فرمود: رسول خدا (صلى الله عليه وآله و سلم) فرمود: وقتى آيه‌ ﴿إِنَّكَ مَيِّتٌ وَ إِنَّهُمْ مَيِّتُونَ﴾ نازل شد، من عرضه داشتم: پروردگارا آيا همه خلايق تا آخرين نفر مى‌ميرند؟ و انبياء باقى مى‌مانند؟ در جوابم اين آيه نازل شد: ﴿كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ اَلْمَوْتِ﴾³.

مؤلف: اين روايت را الدر المنثور هم از ابن مردويه، از على (علیه السلام) روايت كرده، ولى متن روايتش بى اشكال نيست، براى اينكه جمله‌ ﴿إِنَّكَ مَيِّتٌ وَ إِنَّهُمْ مَيِّتُونَ﴾ صريحا مى‌گويد: تو هم مى‌ميرى، انبياى گذشته را هم كه آن جناب مى‌دانست مرده‌اند، ديگر جاى اين سؤال نيست كه بپرسد آيا همه مردم مى‌ميرند، و انبياء باقى مى‌مانند؟ تا در پاسخش آيه نازل شود، كه «﴿كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ اَلْمَوْتِ﴾ هر كسى چشنده مرگ خواهد بود»⁴.

و در مجمع البيان از عطاء از ابن عمر روايت كرده كه گفت: من با رسول خدا (صلى الله عليه وآله و سلم) به گردش رفتيم، تا به چار ديوارى بعضى از انصار رسيديم، رسول خدا