ترجمۀ تفسیر المیزان ج 16

﴿لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ﴾ بعضى‌¹ گفته‌اند: يعنى اگر مى‌دانستند كه مثلشان در گرفتن اولياء مثل عنكبوت است.

[معنى و مفاد آيه شريفه: ﴿إِنَّ اَللَّهَ يَعْلَمُ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْ‌ءٍ...﴾ ]

﴿إِنَّ اَللَّهَ يَعْلَمُ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْ‌ءٍ وَ هُوَ اَلْعَزِيزُ اَلْحَكِيمُ﴾ 

ممكن است بگوييم كلمه «ما» در جمله‌ ﴿مَا يَدْعُونَ﴾ موصوله است، يعنى آنچه مى‌خوانند، و ممكن است بگوييم نافيه است، يعنى «و نمى‌خوانند» و نيز ممكن است آن را استفهامى يا مصدرى بگيريم، و كلمه «من» بنا بر احتمال دوم زايد است، كه صرفا براى تاكيد آورده شده، و بنا بر سه احتمال ديگر بيانى است، و از اين چهار احتمال دو احتمال اول قوى‌تر است، و از آن دو، اولى قوى‌تر است.

و بنا بر احتمال دوم معنا چنين مى‌شود كه: خدا مى‌داند مشركين هيچ چيزى به جاى او نمى‌خوانند، يعنى آنچه به عنوان آلهه به جز خدا مى‌پرستند هيچ حقيقتى ندارد، در نتيجه به قول صاحب كشاف‌² آيه شريفه تاكيد همان مثل است و زيادتى است براى اينكه در آن مثل آن آلهه را حد اقل چون خانه عنكبوت دانست، ولى در اين جمله مى‌فرمايد بلكه خانه عنكبوت هم نيست، چون عدم محض است.

و بنا بر احتمال اول معناى آيه چنين مى‌شود: خدا مى‌داند آن چيزهايى را كه به جاى او مى‌پرستند، و جاهل به آن نيست، و بنابراين جمله مورد بحث كنايه مى‌شود از اينكه آن مثلى كه زديم مثلى به جا بود، چون براى اولياى آنان از ولايت چيزى به جز اسم نيست.

اين معنا - همان طور كه گفتيم - از همه احتمالات قوى‌تر است، چون دو كلمه عزيز و حكيم آن را تاكيد مى‌كند، و مى‌فهماند كه وقتى خدايان مشركين از ولايت چيزى به جز اسم نداشتند، پس در نتيجه تنها عزيزى كه هيچ چيز بر او غلبه نمى‌كند، و در تدبير ملكش شريك نيست، و نيز در خلقت و ايجاد شركت ندارد، خدا است، و نيز تنها حكيمى كه هر چه مى‌كند و هر تدبيرى كه به كار مى‌بندد متقن و محكم است، خدا است، و چون تنها او عزيز و حكيم است، هيچ وقت تدبير خلق خود را به كسى واگذار نمى‌نمايد (فراموش نشود كه واگذارى غير از دادن ولايت به انبياء و اولياء است، چون گفتيم ولايت انبياء در طول ولايت خدا است نه به عنوان واگذارى و تفويض مترجم)، آن وقت آيه مورد بحث به منزله زمينه‌اى مى‌شود براى بيان بعد كه مى‌فرمايد ﴿خَلَقَ اَللَّهُ اَلسَّمَاوَاتِ وَ اَلْأَرْضَ بِالْحَقِّ﴾.