ترجمۀ تفسیر المیزان ج 14

حجت موسى (علیه السلام) فساد آن دين را كاملا روشن كرده و بطلانش را بر ملا كرده بود، بلكه به اين عنوان بود كه اين كيش سنت مقدسى است كه مليت قبط بر آن تكيه دارد، و شوكت و عظمتشان وابسته به آن است و زندگيشان با آن تامين مى‌شود، به طورى كه اگر اختلاف كنند، و در مقابل موسى قيام ننمايند موسى (علیه السلام) بر آنان غلبه يافته بكلى نابود مى‌گردند.

در نتيجه راه چاره اين است كه فكرها و كيدها را جمع كنند و اختلاف را كنار گذارند و همه به يك صف بيايند تا نيرومند باشند، و بتوانند برنده شوند، كه امروز هر يك برنده باشد او رستگار است.

بازار عوام‌فريبى و مكارى رواج يافت و مردم را وادار به وحدت كلمه و اتفاق كردند، و هشدار دادند كه سستى مكنيد، مليت و تمدن خود را حفظ نماييد و بر دشمنان حمله دسته جمعى بكنيد، فرعون از يك سو مردم را مى‌شورانيد و از سوى ديگر با وعده‌هاى جميل دلگرم مى‌كرد و به مردم كه مى‌پرسيدند: ﴿أَ إِنَّ لَنَا لَأَجْراً إِنْ كُنَّا نَحْنُ اَلْغَالِبِينَ﴾ ¹مى‌گفت: ﴿نَعَمْ وَ إِنَّكُمْ إِذاً لَمِنَ اَلْمُقَرَّبِينَ﴾ ² و به هر وجهى كه ممكن بود چه از راه ترغيب و يا ترهيب، مردم را وادار كردند كه نسبت به كيش خود پايدارى كنند و عليه موسى (علیه السلام) برخيزند.

اين آن معنايى است كه تدبر در آيات و با استمداد از سياق و قرائن متصله و شواهد منفصله، آن را مى‌رساند. بنابراين اينكه فرمود: ﴿فَتَنَازَعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ﴾ اشاره به اختلافى است كه در اثر موعظه موسى (علیه السلام) و ادله‌اى كه بدان اشاره كرده بود، در بينشان به راه افتاد.

و اينكه فرمود: ﴿وَ أَسَرُّوا اَلنَّجْوىَ﴾ اشاره است به مشورتهاى سرى ايشان در امر موسى، و سعى و كوشششان در رفع اختلاف ناشى از گوش دادن به مواعظ وى.

و جمله‌ ﴿قَالُوا إِنْ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ يُرِيدَانِ...﴾ بيان همان گفتگوهاى سرى است كه در بين خود داشته‌اند كه توضيح معنايش گذشت، و جمله‌ ﴿إِنْ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ﴾ در قرائت معروف به كسر همزه و سكون نون مخفف از «ان» مشبهه به فعل قرائت شده و كلمه مذكور به خاطر همين كه مخفف شده از عمل ملغى گشته و نصب به اسم و رفع به خبر نداده است.