ترجمۀ تفسیر المیزان ج 13

دريا او را مى‌خوانند بخوانند قطعا نااميد نمى‌گردند.

خداى تعالى هم در كلام خود ميان دعاى مشركين به درگاه بتها و دعاى مسلمين به درگاه خداى سبحان مقابله نينداخته بود تا مشركين برگردند و به عنوان معارضه بگويند هر دو قسم دعا در مستجاب نشدن مشتركند، بلكه قرآن كريم مقابله را ميان دعاى مشركين به درگاه بتها و دعاى ايشان به درگاه خداى سبحان انداخته بود كه در صورت نااميدى از هر چيز و انقطاع ساير اسباب رو به آن درگاه نهاده دعايشان هم مستجاب مى‌شود.

نكته جالبى كه در اين احتجاج بكار رفته اين است كه حجت مزبور را با واسطه رسول گراميش القاء كرده و فرموده: «تو به ايشان بگو» تا اگر مشركين با او مناقشه كردند و گفتند در مستجاب نشدن دعا اين خدايان و خداى تو مثل همند رسول خدا (صلى الله عليه وآله و سلم) خداى را بخواند و مستجاب بشود تا معارضه مشركين باطل گردد.

توضيح اينكه آلهه دروغين، خود در جستجوى وسيله به سوى پروردگارشان هستند

﴿أُولَئِكَ اَلَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلىَ رَبِّهِمُ اَلْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ...﴾. 

كلمه «اولئك» مبتداء و كلمه «الذين» صفت آن و جمله «يدعون» صله آن صفت و ضمير صله عايد به مشركين است و جمله «يبتغون» خبر مبتداى «اولئك» است، و ضمير جمعى كه در آن است و همچنين هر چه ضمير جمع تا به آخر آيه هست همه به «اولئك» بر مى‌گردد، و جمله‌ ﴿أَيُّهُمْ أَقْرَبُ﴾ بيان وسيله جويى است، چون كلمه «ابتغاء» به معناى فحص و پرستش است، اين است آنچه كه از سياق بر مى‌آيد.

و «وسيله» به طورى كه تفسيرش كرده‌اند به معناى توسل و تقرب است و چه بسا در معناى آلت توسل و تقرب استعمال شود، و شايد معناى دوم با سياق مناسب‌تر باشد، چون دنبال كلمه «وسيله» جمله‌ ﴿أَيُّهُمْ أَقْرَبُ﴾ قرار گرفته كه با معناى دوم سازگارتر است.

و معنا (و خدا داناتر است) اين است كه اين ملائكه و جن و انس كه مشركين معبودشان خوانده‌اند خودشان براى تقرب به درگاه پروردگار خود وسيله مى‌خواهند تا به او نزديك‌تر باشند و راه او را بروند، و به كارهاى او اقتداء كنند، همه اميد رحمت از خدا دارند و در تمامى حوائج زندگى و وجودشان به او مراجعه مى‌كنند، از عذاب او بيمناكند، از او مى‌ترسند و معصيتش نمى‌كنند، در حالى كه عذاب پروردگارت محذور است و بايد از آن دورى جست.

و مساله توسل و دست به دامن شدن به بعضى از مقربين درگاه خدا به طورى كه از آيه ﴿يَا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا اِتَّقُوا اَللَّهَ وَ اِبْتَغُوا إِلَيْهِ اَلْوَسِيلَةَ﴾¹ برمى‌آيد عمل صحيحى است و غير از آن