ترجمۀ تفسیر المیزان ج 13

قلمهاى جسمانى و مادى است، و خلاصه كتابى است مانند ساير كتاب‌ها كه آن را در يك گوشه عالم گذاشته‌اند و در آن اسامى و اوصاف و احوال تمامى موجودات و اينكه هر يك چه حوادثى مخصوص به خود دارند، و در نظام عمومى و جارى چه بر سرشان مى‌آيد نوشته شده است.

غافل از اينكه اگر لوح محفوظ چنين كتابى مى‌بود، حتى گنجايش آن را نداشت كه اسامى يك يك اجزاى خودش را كه از آنها تركيب شده و بيان صفات و احوال آن اجزاء را در خود بگنجاند تا چه رسد به موجودات ديگر كه جز خداى سبحان هيچ كس نمى‌تواند به تفاصيل صفات و احوال آنها و حوادث مربوط به آنها و ربط و نسبت‌هايى كه با يكديگر دارند برشمرده و به آنها احاطه يابد.

بنابراین جواب دادن از اشكال به اينكه كلمه «شى‌ء» تنها مخصوص به اشياء اين عالم است چه حلى از اشكال مى‌كند و اينكه بعضى‌ها در حل آن گفته‌اند كه اين كتاب از قبيل حروف 28 گانه الفباء است كه تمامى عالم و كتاب‌ها از آنها تشكيل شده در حقيقت ملتزم شده‌اند به اينكه لوح محفوظ كتابى است كه تنها صور حوادث آن هم بالقوه و يا اجمال آن را دارد، و حال آنكه آياتى كه اين كتاب را تعريف و توصيف مى‌كند، يا صريح و يا نزديك به صريح است در اينكه كتاب مذكور مشتمل بر خود اشياء و خود حوادث گذشته و حال و آينده است آن هم بالفعل نه بالقوه، آنهم بطور تفصيل نه اجمال، آنهم به عنوان قضاء و سرنوشت حتمى و وجوبى نه امكان، و اگر لوح محفوظ از مقوله الفباء بود يك صفحه كاغذ هم كه 28 حرف در آن نوشته باشد لوح محفوظ مى‌بود، چون اسامى هر چه هست و بوده و خواهد بود در اين حروف وجود دارد.

علاوه بر اين، جمع كردن ميان اين دو حرف كه: «لوح محفوظ مصون از هر گونه تحول و تغييرى است» و هم «مادى و جسمانى و قابل تحول و دگرگونى‌ها است» دليلى لازم دارد كه خيلى اساسى‌تر از اينگونه تصورات پوچ باشد، و اين حرف اشكالات بسيارى دارد كه ديگر متعرض نمى‌شويم.

پس حق مطلب اين است كه كتاب مبين همان متن اعيان و موجودات با حوادثى است كه به خود مى‌گيرند، و اين به خود گرفتن از اين نظر حتمى و واجب است كه هر يك مترتب بر علت خويش است و پيدايش معلول بعد از وجود علت واجب و غير قابل تخلف است، نه از نظر اينكه موجودى است مادى، آرى ماده و قوه آن از نظر ذاتشان ممكن الوجودند.

و اگر اين معنا يعنى مساله عليت و معلوليت را كتاب مبين و لوح محفوظ ناميده به اين