ترجمۀ تفسیر المیزان ج 11

بعضى ديگر از مفسرين‌¹ به وجهى ديگر رفع تنافى كرده‌اند، و آن اين است كه «روز قيامت مشتمل بر چند موقف است، در بعضى از مواقفش اجازه تكلم داده مى‌شود، و در بعضى ديگر داده نمى‌شود، پاره‌اى از روايات هم همين معنا را مى‌رساند».

اين جواب هر چند كه به ظاهرش غير از جواب قبلى است، الا اينكه بدون مساله اذن تمام نمى‌شود، و به ضميمه آن برگشتش به همان وجه خواهد بود.

بعضى ديگر چنين جواب داده‌اند كه «منظور از تكلم نكردن اين است كه كسى در آن روز به حجت تكلم نمى‌كند، و اگر تكلم كنند به اقرار به گناهان و سرزنش يكديگر لب مى‌گشايند، و گناهان را به گردن يكديگر مى‌اندازند.

نظير اينكه خود ما به كسى كه خيلى هم حرف زده، و ليكن در سخنانش حجت و حرفى حسابى نياورده مى‌گوييم: حرف بزن، اينها كه حرف نيست. و كسى را كه در سخنانش حجتى نياورده، غير متكلم مى‌ناميم. پس نفى كلام ناظر به اين است كه ما ادعاء و مجازا كلام بى‌فايده را غير كلام مى‌ناميم».

اين وجه نيز اشكال دارد، و آن اينست كه اگر چنين ادعايى صحيح باشد در امثال عبارت: ﴿هَذَا يَوْمُ لاَ يَنْطِقُونَ﴾ صحيح است، نه در عبارت: ﴿يَوْمَ يَأْتِ لاَ تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلاَّ بِإِذْنِهِ﴾ پس جواب مزبور معناى محصلى ندارد.

آلوسى از كتاب «غرر و درر» سيد مرتضى نقل كرده كه در اين باره گفته است: روز قيامت روزى بس طولانى و ممتد است. و ممكن است اشخاص مورد نظر آيه در قسمتى از آن روز نطق نكنند و سخن نگويند، ولى در بعض قسمت‌هاى ديگر آن روز براى سخن گفتن به آنان اجازه داده شود.

اين نيز صحيح نيست، زيرا اشاره «هذا» اشاره به سرتاسر روز قيامت است و بنا به وجه مزبور معناى «اين روزى است كه سخن نگويند»، «اين روزى است كه در پاره‌اى از آن سخن نگويند» خواهد بود، و اين معنا خلاف ظاهر است. به علاوه آن اشكالى كه به وجه دوم وارد مى‌شد بر اين وجه نيز وارد است، چون مرجع و بازگشت آن وجه و اين وجه كه وجه چهارم است به يك معنا است، و آن اين است كه مواقف مختلف است: در يك موقف سخن نمى‌گويند، و در موقفى ديگر سخن مى‌گويند، تنها فرقى كه ميان آن دو است اين است كه وجه دومى تنافى ميان دو آيه را به اختلاف موقف و مكانها برمى‌داشت، و اين وجه تنافى را به اختلاف زمانها بر