ترجمۀ تفسیر المیزان ج 11

نمى‌اندازد، مگر تا همان سررسيدى كه خودش برشمرده است. وقتى آن عدد تمام شد سرآمد مزبور فرا مى‌رسد، و قيامت قيام مى‌كند.

چند وجه در معناى: ﴿يَوْمَ يَأْتِ﴾ در آيه شريفه‌

﴿يَوْمَ يَأْتِ لاَ تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلاَّ بِإِذْنِهِ﴾ 

فاعل كلمه «يات» ضميريست كه به اجل، كه در جمله قبل ذكر شد برمى‌گردد، و معنايش اين است: روزى كه مى‌آيد آن اجلى كه قيامت تا آن روز به تاخير مى‌افتد هيچ كس تكلم نمى‌كند مگر به اذن او. در جاى ديگر فرموده: ﴿مَنْ كَانَ يَرْجُوا لِقَاءَ اَللَّهِ فَإِنَّ أَجَلَ اَللَّهِ لَآتٍ﴾¹.

بعضى از مفسرين - بطورى كه در مجمع البيان‌² نقل كرده - گفته‌اند: معنايش اين است: «روزى كه قيامت و جزاء مى‌آيد» و لازمه اين حرف اين است كه ضمير مذكور به قيامت و جزاء كه سابقه كلام به وجهى بر آن دلالت مى‌كند برگردد. و اين، تكلف و زحمتى است كه گوينده‌اش به خود داده در حالى كه احتياجى به آن نيست.

بعضى ديگر - بطورى كه المنار³ آورده - گفته‌اند: معنايش اين است كه:چون در آن وقت اين روز معين فرا مى‌رسد، هيچ نفسى از نفوس ناطقه تكلم نمى‌كند مگر به اذن خداى تعالى، پس منظور از «يوم» در آيه مطلق وقت، و غير محدود است، براى اينكه آيه شريفه، روز نامبرده را ظرف گرفته براى روز محدودى كه به اوصاف نامبرده در آيه متصف و فاعل كلمه «يات» است.

و اين حرف خطا و غلط است، زيرا مستلزم اين است كه كلمه «يوم» ظرف باشد براى «يوم» (قيامت) چون برگشت معنا در حقيقت به اين است كه بگوييم «وقتى كه مى‌آيد در آن اين وقت معين، يا روزى كه مى‌آيد در آن اين روز معين»، و اين محذور را كه «يوم» ظرف «يوم» باشد، و چيزى ظرف خودش باشد با تفرقه ميان دو روز، و يكى را عام و ديگرى را خاص قرار دادن نمى‌توان دفع نمود. آرى، مظروف واقع شدن زمان - كه ذاتا ظرف است - براى زمانى ديگر محال است، و با عوض كردن لفظ و تغيير ممكن نمى‌شود، و يكى را مطلق و ديگرى را محدود گرفتن صرف تصورى است كه دردى را دوا نمى‌كند. هر دو روز از نظر اطلاق و تقييد و سعه و ضيق مساويند. بله، بسا مى‌شود كه يك زمان معين را با حادثه‌اى كه در آن اتفاق افتاده