ترجمۀ تفسیر المیزان ج 10

اين مقام است كه غرض آيات قرآنى را با همه كثرت و تشتتى كه در آنها است بيان نموده از مضامين همه آنها خلاصه‌گيرى كند.

و خاطر نشان مى‌سازد كه اساس و جان تمامى معارف مختلفى كه آيات قرآنى متضمن آن است يك حقيقت است. اگر قرآن كريم سخن از معارف الهى دارد و اگر در باره فضايل اخلاقى سخن مى‌گويد و اگر احكامى در باره كليات عبادات و معاملات و سياسات و ولايتها تشريع مى‌كند و اگر از اوصاف خلايقى از قبيل: عرش، كرسى، لوح، قلم، آسمان، زمين، فرشتگان، جن، شيطانها، گياهان، حيوانات و انسان سخن به ميان مى‌آورد، و اگر در باره آغاز خلقت و انجام آن حرف مى‌زند و بازگشت همه را نخست به سوى فنا و سپس به سوى خداى سبحان مى‌داند و خبر از روز قيامت و قبل از قيامت، يعنى از عالم قبر و برزخ مى‌دهد و از روزى خبر مى‌دهد كه همه براى رب العالمين و به امر او بپا مى‌خيزند، و همه در عرصه‌اى جمع گشته سؤال و بازخواست و حساب و سنجش و گواهى گواهان را مى‌بينند، و در آخر بين همه آنان داورى شده گروهى به بهشت و جمعى به دوزخ مى‌روند، بهشت و دوزخى كه داراى درجات و دركاتى هستند، و نيز اگر بين هر انسانى و بين عمل او، و نيز بين عمل او و سعادت و شقاوت او، و نعمت و نقمت او، و درجه و دركه او، و متعلقات عمل او از قبيل وعده و وعيد و انذار و تبشير از راه موعظه و مجادله حسنه و حكمت رابطه برقرار دانسته و در باره آن رابطه‌ها سخن مى‌گويد، همه اينها بر آن يك حقيقت تكيه دارد و آن حقيقت چون روح در تمامى آن معارف جريان يافته و آن يك حقيقت، اصل و همه اينها شاخه و برگ آنند، آن حقيقت، زير بنا و همه اينها كه دين خدا را تشكيل مى‌دهند بر آن پايه بنا نهاده شده‌اند، و آن يك حقيقت عبارت است از توحيد حق تعالى، البته توحيدى كه اسلام و قرآن معرفى كرده، و آن اينست كه انسان معتقد باشد به اينكه خداى تعالى رب همه اشياى عالم است و غير از خداى تعالى در همه عالم ربى وجود ندارد، و اينكه انسان به تمام معناى كلمه تسليم او شود و حق ربوبيت او را اداء كند و دلش جز براى او خاشع نگشته، بدنش جز در برابر او خضوع نكند، خضوع و خشوعش تنها در برابر او - جل جلاله - باشد.

و اين توحيد، اصلى است كه با همه اجمالى كه دارد متضمن تمامى تفاصيل و جزئيات معانى قرآنى است، چه معارفش و چه شرايعش. و به عبارتى اصلى است كه اگر شكافته شود همان تفاصيل مى‌شود، و اگر آن تفاصيل فشرده شود به اين اصل واحد برگشت مى‌كند.

آهنگ و غرض كلى سوره هود و كيفيت و مكان نزول آن‌

پس، اين سوره همه معارف قرآنى را نخست در اين چهار آيه اول بطور اجمال ذكر