ترجمۀ تفسیر المیزان ج 9

خدا در برابر بهشت فروخته‌ايم امتحان شوند و بايد با ابتلائاتى از قبيل كارزار مورد آزمايش قرار گيرند كه صادق و كاذب را خوب معلوم مى‌كند و تتمه و روابط محبت و خويشاوندى با دشمنان خدا را از دلها قطع مى‌سازد و كار نجات و هلاكت را يك طرفى مى‌كند.

پس مؤمنين بايد امر به قتال را امتثال كنند، بلكه در امتثال آن سبقت هم بگيرند تا هر چه زودتر صفاى جوهره و حقيقت ايمانشان ظاهر گشته و با آن در روزى كه جز حجت حق بكار نرود با خداى خود احتجاج كنند.

پس اينكه فرمود: ﴿أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَكُوا﴾ معنايش اين است كه: گويا گمان كرده‌ايد كه ما شما را بحال خود وا مى‌گذاريم و حقيقت صدق ادعايتان در ايمان به خدا و آياتش براى ما روشن نمى‌گردد؟.

و اينكه فرمود: ﴿وَ لَمَّا يَعْلَمِ اَللَّهُ...﴾ معنايش اين است كه: «و در خارج معلوم نمى‌شود كه جهاد مى‌كنيد يا نه و آيا غير خدا و رسول و مؤمنين را براى خود اتخاذ مى‌كنيد يا خير» پديد آمدن اين صحنه‌ها در خارج خود علم خداوند است به آن‌ها، نظير اين بيان با شرح و بسط مختصرى در تفسير آيه‌ ﴿أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا اَلْجَنَّةَ وَ لَمَّا يَعْلَمِ اَللَّهُ اَلَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ...﴾¹ در جلد چهارم همين كتاب گذشت، و شاهد اينكه معناى علم همين است كه ما گفتيم جمله‌ ﴿وَ اَللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ﴾ است.

و كلمه «وليجة» بطورى كه در مفردات راغب است به معناى كسى است كه آدمى او را تكيه‌گاه خود قرار دهد كه از خانواده‌اش نباشد².

بحث روايتى‌

در تفسير قمى در ذيل آيه‌ ﴿بَرَاءَةٌ مِنَ اَللَّهِ وَ رَسُولِهِ﴾ مى‌گويد: پدرم از محمد بن فضل از ابن ابى عمير از ابى الصباح كنانى از امام صادق (علیه السلام) برايم حديث كرد كه آن حضرت فرمود: اين آيه بعد از مراجعت رسول خدا (صلى الله عليه وآله و سلم) از جنگ تبوك كه در سنه نهم هجرت اتفاق افتاد نازل گرديد. آن گاه فرمود: رسول خدا (صلى الله عليه وآله و سلم) بعد از آنكه مكه را فتح كرد در آن سال از