ترجمۀ تفسیر المیزان ج 9

دهن‌هايشان شما را راضى مى‌كنند و ليكن دلهايشان از آنچه در دهنهايشان است خوددارى دارد و بيشترشان فاسقند.

و اما اينكه فرمود: ﴿وَ أَكْثَرُهُمْ فَاسِقُونَ﴾ مقصود بيان اين جهت است كه اكثر ايشان بهمين فعل عهد شكنند نه اينكه اگر روزى همگيشان بر شما غلبه يافتند عهد شما را مى‌شكنند پس آيه شريفه هم متعرض حال افراد مشركين است و هم حال دسته جمعى آنان و مى‌فرمايد افرادشان هيچ عهدى و ميثاقى و قرابتى را در باره شما رعايت نمى‌كنند و دسته جمعيشان هم اگر قدرت يابند عهدى و پيمانى را از شما مرعى نخواهند داشت.

﴿اِشْتَرَوْا بِآيَاتِ اَللَّهِ ثَمَناً قَلِيلاً...﴾ 

اين جمله مقدمه و تمهيدى است براى آيه بعدى كه مى‌فرمايد: ﴿لاَ يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلاًّ وَ لاَ ذِمَّةً﴾ و هر دو بيان و تفسيرند براى جمله‌ ﴿وَ أَكْثَرُهُمْ فَاسِقُونَ﴾.

از همين جا بدست مى‌آيد كه هر چند فسق به معناى خروج از رسم عبوديت خداى تعالى است، و ليكن گفتن اينكه مقصود از آن در اين آيه خروج از عهد و پيمان است به ذهن نزديك‌تر است.

و اينكه فرمود: ﴿وَ أُولَئِكَ هُمُ اَلْمُعْتَدُونَ﴾ به منزله تفسير است براى همه احوالات و روحيات و رفتارهاى ايشان، و در عين حال جواب از يك سؤال مقدرى هم هست، و آن سؤال و يا شبه سؤال اين است اگر عهدشكنى اعتداء و ظلم نيست، پس چرا خداوند دستور مى‌دهد عهد اين مشركين را بشكنيم. جواب اينكه عهدشكنى شما ظلم نيست بخاطر آن عداوتى كه اين مشركين در دلهايشان پنهان داشته و بيشتر آنان آن عداوت را در مقام عمل اظهار داشته و از راه خدا و پيشرفت دين جلوگيرى مى‌كنند، و در اعمال غرض‌هاى خود پابند بهيچ قرابت و عهدى نيستند پس تجاوز كار ايشانند نه شما.

﴿فَإِنْ تَابُوا وَ أَقَامُوا اَلصَّلاَةَ...﴾ 

اين دو آيه جمله‌ ﴿فَإِنْ تُبْتُمْ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اَللَّهِ﴾ را كه در سابق گذشت بطور تفصيل بيان مى‌كند.

و منظورش از توبه به دلالت سياق اين است كه بسوى ايمان به خدا و آيات او برگردند، و به همين جهت بصرف توبه اكتفاء نكرده و مساله بپا داشتن نماز را كه روشن‌ترين مظاهر عبادت خداست و همچنين زكات دادن را كه قوى‌ترين اركان جامعه دينى است به آن اضافه كرد، و اين دو را به عنوان نمونه و اشاره به همه وظايف دينى كه در تماميت ايمان به آيات خدا دخالت دارند ذكر نمود.