ترجمۀ تفسیر المیزان ج 9

گفتار ما در اين باره خواهد آمد ان شاء الله.

معناى «مكر» و تقسيم آن به مكر ممدوح و مكر مذموم‌

﴿وَ إِذْ يَمْكُرُ بِكَ اَلَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ...﴾ 

راغب مى‌گويد: كلمه «مكر» به معناى به كار بردن حيله براى منصرف كردن كسى از مقصودش مى‌باشد، و اين به دو صورت است، يكى ممدوح و يكى مذموم، مكر ممدوح آن است كه به منظور عمل صحيح و پسنديده‌اى انجام شود. و بنا بر اين معنا، خداى تعالى فرموده: ﴿وَ اَللَّهُ خَيْرُ اَلْمَاكِرِينَ﴾. و اما مكر مذموم آن مكرى است كه به منظور عمل قبيح و ناپسندى بكار رود، و در اين باره فرموده: ﴿وَ لاَ يَحِيقُ اَلْمَكْرُ اَلسَّيِّئُ إِلاَّ بِأَهْلِهِ﴾ و نيز فرموده: ﴿وَ إِذْ يَمْكُرُ بِكَ اَلَّذِينَ كَفَرُوا﴾ و فرموده: ﴿فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ مَكْرِهِمْ﴾ و در باره هر دو قسم آن فرموده: ﴿وَ مَكَرُوا مَكْراً وَ مَكَرْنَا مَكْراً﴾. و بعضى از علما گفته‌اند: از مكر خدا يكى اين است كه بنده را مهلت داده و او را از لذائذ دنيا برخوردار مى‌كند، و لذا امير المؤمنين (علیه السلام) فرموده: كسى كه خداوند دنيا را بر او توسعه داده باشد و او نفهمد كه خدا با او مكر كرده از ناحيه عقل خود فريب خورده‌¹.

و در مجمع البيان گفته است: «اثبات» به معناى حبس است، گفته مى‌شود: «رماه فاثبته» يعنى به او تير زد و او را در جاى خود حبس كرد (در جاى خود خشكانيد «مترجم» )و نيز گفته مى‌شود «اثبته فى الحرب» يعنى در جنگ جراحت سنگينى بر او وارد آورد².

و مقتضاى سياق آيات اين است كه جمله‌ ﴿وَ إِذْ يَمْكُرُ بِكَ اَلَّذِينَ كَفَرُوا...﴾، عطف بر جمله سابق يعنى‌ ﴿وَ إِذْ يَعِدُكُمُ اَللَّهُ إِحْدَى اَلطَّائِفَتَيْنِ آن‌ها لَكُمْ﴾ بوده باشد، و بنا بر اين، آيه شريفه در سياق بيان نعمتى است كه خداوند بر ايشان ارزانى داشته و آنان را با احسان‌هايى كه به آنان كرد و خود آنان در آن نعمت‌ها دخالتى نداشتند تاييد فرمود.

و معناى آيه اين است كه: به ياد آر، و يا بايد به ياد آورند آن روزى كه كفار قريش براى ابطال دعوتت به تو مكر كرده و خواستند تو را به يكى از امور سه‌گانه دچار سازند يا تو را حبس كنند و يا بكشند و يا بيرونت كنند، آنان مكر مى‌كنند و خداوند هم مكر مى‌كند و خدا بهترين مكر كنندگان است.

و ترديدى كه در آيه به منظور بيان و شرح مكر كفار ميان حبس، كشتن و بيرون كردن نموده خود دلالت مى‌كند بر اينكه كفار قريش در باره امر رسول خدا (صلى الله عليه وآله و سلم) و