ترجمۀ تفسیر المیزان ج 8

افتادن و لجاج و عناد كردن با آنان از خود نشان مى‌دادند، و مراد از اينكه فرمود: «اينها از اول ايمان‌آور نبودند» كفرى است كه در حين اصرار و لجاجت خود مى‌ورزيدند، و بنابراین، معناى آيه اين است كه انتظار نبايد داشت از اينها كه در حين عناد و لجاجت ايمان بياورند، چون اينها در همان اوائل دعوت هم ايمان نياورده و آن را تكذيب كردند.

اين تفسير از نظر اينكه هيچ شاهدى از لفظ و ظاهر آيه بر آن نيست تفسيرى است سخيف و بى‌اساس.

2 - مراد از تكذيب سابق تكذيب اصول دين و معارفى است از قبيل توحيد، معاد، حسن - عدالت، زشتى ظلم و ساير مستقلات عقلى كه اختلافى در آن نيست، و مراد از تكذيب بعديشان تكذيب جزئيات و فروع دين است، و معنايش اين است كه: ﴿فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا﴾ اينها به اين شرايع و فروع دين ايمان نخواهند آورد، چون قبل از اين يعنى آن موقعى كه دعوت دينى كلى و اجمالى بود، ايمان نياوردند.

اشكال اين وجه اين است كه با ظاهر آيه موافقت ندارد، زيرا كفر به خدا و هر حكم فطرى و عقلى ديگر را تكذيب نمى‌گويند، و در آيه عمل سابق كفار را تكذيب خوانده. بعلاوه، قرائنى كه قبلا گفتيم در آيه است مخالف با اين وجه است.

3 - اين آيه همان معنايى را مى‌رساند كه آيه شريفه‌ ﴿وَ لَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ﴾¹ 

در مقام بيان آن است، و معنايش اين است كه اينها ايمان‌آور نيستند، و لو اينكه ما هلاك‌شان كرده و دوباره زنده‌شان كنيم باز همان تكذيب اول را از سر خواهند گرفت. و اين سست‌ترين وجهى است كه در تفسير آيه گفته شده.

4 - ضمير در «كذبوا» به اسلاف آنان و ضمير در «ليؤمنوا» به ذريه و اخلافشان بر مى‌گردد، و معناى آيه اين است كه: اين اخلاف ايمان نخواهند آورد، چون اينها نسل همان اسلافى هستند كه انبياء را تكذيب مى‌كردند.

اشكال اين وجه نيز اين است كه بدون دليل است، و ظاهر سياق جمله‌ ﴿فَمَاكَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَاكَذَّبُوا﴾ اين است كه مرجع ضمير در «كانوا» و در «ليؤمنوا» و در «كذبوا» هر سه يكى است، البته اين وجه را مى‌توان طور ديگرى تقرير كرد كه با وجه آينده يكى شود.

5 - كلام در اين آيه روى اين مبنا است كه اسلاف و اخلاف يك جا و به منزله شخص واحد تصور شوند، بطورى كه تكذيب اسلاف و زير بار انبياء نرفتن آنان تكذيب اخلاف بوده و