ترجمۀ تفسیر المیزان ج 8

آن احكام اين است كه جز او را نپرستند: ﴿أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِيَّاهُ﴾¹ و قهرا منظور از فسق هم مخالفت و خروج از حكم عقل و وفا نكردن به اين عهد خواهد بود.

نكته اينكه حكم عقل را سابق بر حكم انبياء دانست اين است كه احكام عقلى عهدهايى است كه خداى سبحان در حين خلقت بشر و آن روزى كه پدر بشر را صورتگرى مى‌كرد از وى گرفت، آن روز بعد از آنكه آدم را كه در حقيقت الگوى انسانيت بود آفريد و ملائكه را مامور به سجده بر او كرد و او را در بهشت منزل داد و پس از آن مامورش كرد تا به زمين فرود آيد و از او عهد و پيمان گرفت كه او و ذريه او تنها وى را بپرستند، و چيزى را در پرستش شريك او نگيرند، البته در آن روز چيزهايى را هم مقدر نمود و سرنوشت‌هايى هم تعيين كرد، كه اقتضاء داشت گروهى هدايت شوند و گروه ديگرى از نعمت هدايت محروم بمانند، و همين طور هم شد، وقتى بشر اولى به زمين فرود آمد و ذريه‌اش شروع به سير در مسير زندگى دنيوى كرد، عده‌اى هدايت يافته و عده ديگرى از وفاى عهد خدا سر باز زدند، و همچنين در انكار خود اصرار ورزيدند تا آنجا كه خداوند بر دلهايشان مهر نهاد و ضلالت در دنيا به بيانى كه در تفسير آيه‌ ﴿كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ فَرِيقاً هَدىَ وَ فَرِيقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ اَلضَّلاَلَةُ﴾² گذشت بر آنان حتمى گرديد.

بنابراين معناى آيه اين مى‌شود: ﴿فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا﴾ اينها ايمان‌آور به دعوت انبياء نيستند «، ﴿بِمَا كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ﴾ به خاطر اينكه عهد نخستين را نپذيرفتند»، ﴿وَ مَا وَجَدْنَا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ﴾ ما از بيشترشان وفاى به عهد نخستين را نديديم، ﴿وَ إِنْ وَجَدْنَا أَكْثَرَهُمْ لَفَاسِقِينَ﴾ بلكه يافتيم بيشترشان را فاسق، يعنى خارج از حكم آن عهد.

البته اين معناى ديگرى است براى آيه، و ليكن با معنايى كه در سابق براى آيه كرديم منافاتى ندارد، براى اينكه اين دو معنا در طول هم قرار دارند نه در عرض، تا متعارض و متنافى باشند. معناى دوم راه سعادت و شقاوت انسان را به مقتضاى قضا و قدر الهى امرى مقدر و معين مى‌داند، و معناى اول سعادت و شقاوت او را در دنيا امرى ممكن و در تحت اختيار و انتخاب او مى‌داند، و اين دو با هم هيچ منافاتى ندارند.

اقوال متعدد ديگرى كه در تفسير آيه فوق گفته شده است‌

در باره تفسير آيه مورد بحث اقوال ديگرى است كه ذيلا نقل مى‌شود:

1 - مراد از «تكذيب سابق» تكذيبى است كه از موقع آمدن پيغمبران تا موقع در