ترجمۀ تفسیر المیزان ج 8

تفسير و شرح آيه شريفه: ﴿تِلْكَ اَلْقُرىَ نَقُصُّ عَلَيْكَ...﴾ 

﴿تِلْكَ اَلْقُرىَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَائِهَا...﴾ 

آيه‌ ﴿وَ مَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ﴾ و يكى دو آيه بعد از آن، داستان سابق الذكر را خلاصه مى‌كند، و اين دومين بار است كه داستان مزبور خلاصه‌گيرى مى‌شود.

فرق بين تلخيص اول و اين تلخيص اين است كه تلخيص اول داستان را از نظر كارهايى كه خداوند در حق ايشان انجام داده بود، در اخذ به «باساء» و «ضراء» و تبديل «سيئه» به «حسنه» و اخذ ناگهانى و بدون اطلاع ايشان خلاصه‌گيرى مى‌كرد، و تلخيص دوم داستان را از نظر حالى كه خود ايشان در برابر دعوت الهى داشتند خلاصه‌گيرى نموده و مى‌فرمايد: پيغمبرانشان با معجزات و دلائل روشن آمدند، و ليكن ايشان ايمان نياوردند، و چون قبلا پيغمبران خود را تكذيب كرده بودند ديگر نمى‌توانستند ايمان بياورند، و اين همان مهر نهادن بر دل‌ها است.

﴿فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ﴾ از ظاهر آيه چنين بر مى‌آيد كه كلمه «بما» متعلق به جمله «ليؤمنوا» است، و بنابراينكه چنين باشد، حرف «ما» موصوله خواهد بود. جمله ﴿فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ﴾ و هرگز ايمان نمى‌آوردند به چيزى كه قبلا تكذيبش كرده بودند¹ هم كه همين مضمون را افاده مى‌كند مؤيد موصوله بودن لفظ «ما» است. براى اينكه اين معنا در آيه مذكور روشن‌تر به چشم مى‌خورد، چون كه دارد: ﴿بِمَا كَذَّبُوا بِهِ﴾ و ضمير «ها» در «به» دليل روشنى است بر اينكه لفظ «ما» موصوله است، بنابراين برگشت معناى آيه به اين مى‌شود كه: ايشان تكذيب كردند آنچه را كه بار اول به آن دعوت شدند، و در بار دوم هم كه از راه نبوت دعوت شدند ايمان نياوردند.

و نيز ظاهر جمله‌ ﴿فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا﴾ مؤيد آن است، براى اينكه اين سنخ تركيب و جمله‌بندى دلالت دارد بر اينكه ايشان قبلا هم آمادگى نداشتند، مثلا وقتى مى‌گوييم: «ما كنت لآتى فلانا» يا مى‌گوييم: «ما كنت لا كرم فلانا و قد فعل كذا» معنايش اين است كه من هرگز حاضر نيستم به ديدن فلانى بيايم، و نمى‌توانم خود را آماده و حاضر كنم كه از او احترام به عمل آورم با آن كارهايى كه كرد. در قرآن كريم هم كه مى‌فرمايد: ﴿مَا كَانَ اَللَّهُ لِيَذَرَ اَلْمُؤْمِنِينَ عَلىَ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ اَلْخَبِيثَ مِنَ اَلطَّيِّبِ﴾² معنايش اين است كه خداوند حاضر نبوده و نيست كه مؤمنان را بر اين حال كه شمائيد بگذارد، تا آنكه پليد را از پاك جدا