ترجمۀ تفسیر المیزان ج 8

همان ايمنى‌شان هم مكر خدا است.

چند وجه از وجوهى كه در معناى آيه: ﴿أَ وَ لَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ اَلْأَرْضَ...﴾ گفته شده است‌

﴿أَ وَ لَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ اَلْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِهَا...﴾ 

ظاهرا فاعل فعل «يهد» ضميرى است كه به داستان اجمالى اهل قرى بر مى‌گردد و ﴿لِلَّذِينَ يَرِثُونَ﴾ مفعول فعل مزبور است، و آن فعل كه متضمن معناى تبيين است براى گرفتن اين مفعول با لام متعدى شده، و معناى آيه چنين است كه: «آيا آنچه كه ما از قصص اهل قرى براى كسانى كه جانشين آنان شدند و زمين را بعد از آنان تصرف كردند، به منظور هدايت‌شان تلاوت كرديم روشن نكرد كه...».

جمله‌ ﴿أَنْ لَوْ نَشَاءُ أَصَبْنَاهُمْ...﴾، نيز مفعول فعل «يهد» است، و منظور از «كسانى كه زمين را ارث برده‌اند» (نسل حاضر در زمان نزول آيه است) كسانى هستند كه زمين را از نياكان خود ارث برده‌اند. و خلاصه، معناى آيه اين است كه: آيا نسل آن اقوامى كه ما آنان را به كيفر گناهانشان نخست امتحان نموده و سپس مهر بر دل‌هايشان نهاده و قدرت شنيدن مواعظ انبياء را از آنان سلب كرديم و در آخر هم هلاك‌شان ساختيم اين معنا را به دست نياوردند كه اگر بخواهيم مى‌توانيم خود آنان را نيز مانند نياكانشان عذاب كنيم، بدون اينكه چيزى و يا كسى بتواند جلو عذاب ما را بگيرد، و يا بتوانند به وسيله چيزى خود را از آن حفظ كنند؟ 

بسيارى گفته‌اند: كلمه «يهد» در اينجا در لازمه معنايش استعمال شده، و معناى آن اين است كه: آيا هدايت، معرفت ايشان را به اين پايه نرسانيده كه بدانند اگر ما بخواهيم به كيفر گناهانشان هلاك‌شان مى‌كنيم، هم چنان كه در آيه شريفه‌ ﴿أَ وَ لَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ اَلْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَسَاكِنِهِمْ﴾¹ نيز به همين معنا آمده است.

جمله‌ ﴿وَ نَطْبَعُ عَلىَ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاَ يَسْمَعُونَ﴾ عطف است بر جمله «أصبناهم» چون كلمه «اصبنا» گر چه ماضى است و ليكن در معناى مستقبل است، و معناى اين معطوف و معطوف عليه اين است كه آيا اين معنا كه اگر ما بخواهيم آنان را به كيفر گناهانشان مؤاخذه مى‌كنيم و بر دلهاشان مهر مى‌زنيم، آنان را هدايت نكرده؟.

بعضى‌ها هم گفته‌اند: جمله «و نطبع...» جمله‌اى است معترضه و از باب «الكلام يجر الكلام» در اينجا آمده است. البته در معناى آيه وجوه ديگرى هم هست كه چون فايده‌اى در آنها نيست از نقلش صرفنظر كرده، مى‌گذريم.