ترجمۀ تفسیر المیزان ج 8

مشيت و صفت اراده، به يك معنا است، ممكن هم هست بگوييم مراد از مشيت، اصل مشيت و مراد از صفت، اراده خصوصيات آن است.

در جمله «و علم الفاظ و حركات و ترك» علم الفاظ به معناى علم به كيفيت دلالت كردن الفاظ بر معانى و ارتباطى است كه طبعا با خارج دارند، چون دلالت‌هاى وضعى هم بالأخره منتهى به طبع مى‌شوند، و علم حركات و ترك علم به اعمال و تروك است، از نظر ارتباطى كه عمل و ترك عمل با ذوات خارجى دارند. ممكن هم هست بگوييم مقصود از مجموع «علم الفاظ و علم حركات و ترك» علم به كيفيت، ناشى شدن اوامر و نواهى از اعمال و تروك و ناشى شدن لغات از حقايقى است كه همه از يك منشا سرچشمه گرفته و همه به آن منتهى مى‌گردند، و بنابراین، ترك، عبارت خواهد بود از سكون نسبى در مقابل حركت.

ضمير «آن» در جمله «براى اين همسايه كرسيى است كه در آن علم به كيفيات و احوال موجودات است» به عرش، و در جمله «و نيز در آن در ظاهرى بداء...» به كرسى بر مى‌گردد، و «بداء» به معناى ظهور و غلبه سببى بر سببى ديگر و ابطال اثر آن است، و به اين معنا بر جميع سبب‌هاى مختلف و متغاير عالم منطبق مى‌شود.

و بنا بر آنچه گذشت، مقصود از جمله «پس عرش و كرسى دو همسايه هستند كه يكى ديگرى را وادار به صرف و اشتقاق مى‌كند» اين است كه عرش و كرسى دو همسايه‌اند، بلكه در حقيقت امر واحدى هستند كه بحسب اجمال و تفصيل به دو مرتبه تقسيم و از هم جدا مى‌شوند، و قضيه صرف و اشتقاق هم از باب مثال ذكر شده، تا معارف دقيق و مبهم را با تشبيه و ضرب المثل براى علماء بيان كرده باشد.

و مراد از «دعوى» در جمله «كه علماء بر صدق دعواى آن دو...» دعواى عرش و كرسى است، يعنى اين مثال براى آن آورده شد تا علماء به آن وسيله بر صدق معارف حقه‌اى كه به آنان القاء مى‌شود پى برده و از چگونگى تدبير جارى در عالم و اينكه اين تدبير داراى دو مقام اجمال و تفصيل و ظاهر و باطن است آگاه شوند.

مرحوم صدوق در كتاب توحيد به سند خود از امام صادق (علیه السلام) نقل كرده كه شخصى از آن جناب از معناى آيه‌ ﴿وَ كَانَ عَرْشُهُ عَلَى اَلْمَاءِ﴾ سؤال كرد، و آن حضرت در جوابش فرمود: مردم در معناى آن چه مى‌گويند؟ آن شخص در جواب عرض كرد، مى‌گويند عرش بر بالاى آب و خداوند بر بالاى عرش قرار دارد. فرمود: اينها به خدا دروغ بسته‌اند، زيرا معناى حرفشان اين است كه خداوند به صفات مخلوقات متصف بوده و مانند آنها محمول چيزى مى‌باشد، و اين باطل است، زيرا مستلزم اين است كه چيزى بزرگتر و قوى‌تر از خداى