ترجمۀ تفسیر المیزان ج 8

قابل تدريج است، هم چنان كه در باره خلقت فرموده: ﴿خَلَقَ اَلسَّمَاوَاتِ وَ اَلْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ﴾ . و در باره امر فرموده: ﴿وَ مَا أَمْرُنَا إِلاَّ وَاحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ﴾¹ و نيز به همين جهت است كه در كلام مجيدش خلقت را به غير خود نيز نسبت داده و فرموده: ﴿وَ إِذْ تَخْلُقُ مِنَ اَلطِّينِ كَهَيْئَةِ اَلطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنْفُخُ فِيهَا﴾² و نيز فرموده: ﴿فَتَبَارَكَ اَللَّهُ أَحْسَنُ اَلْخَالِقِينَ﴾³.

و اما امر به اين معنا را به غير خود نسبت نداده، بلكه آن را مختص به خود دانسته و آن را بين خود و بين هر چيزى كه مى‌خواهد ايجاد كند از قبيل روح و امثال آن واسطه قرار داده، در آيات زير دقت فرماييد: ﴿وَ اَلشَّمْسَ وَ اَلْقَمَرَ وَ اَلنُّجُومُ مُسَخَّرَاتٌ بِأَمْرِهِ﴾⁴ و ﴿وَ لِتَجْرِيَ اَلْفُلْكُ بِأَمْرِهِ﴾⁵ 

و ﴿يُنَزِّلُ اَلْمَلاَئِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ﴾⁶ و ﴿وَ هُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ﴾⁷ و آيات ديگرى از اين قبيل نيز هست كه از آن بر مى‌آيد خداى تعالى امر خود را سبب و يا همراه ظهور اينگونه امور مى‌داند.

پس معلوم شد كه گر چه برگشت خلق و امر به يك معنا است، ولى به حسب اعتبار مختلفند و به همين جهت صحيح است كه هر كدام را متعلق به خصوص يك قسم از ايجاد بدانيم، حال چه اين دو لفظ هر كدام به تنهايى ذكر شده باشند، و چه با هم، براى اينكه در جايى هم كه مانند آيه مورد بحث با هم ذكر شده باشند، باز صحيح است بگوييم خلق به معناى ايجاد ذوات موجودات است، و امر به معناى تقدير آثار و نظام جارى در آنها است، و خلق بعد از امر است، چون تا چيزى نخست تقدير نشود، خلق نمى‌شود، هم چنان كه هيچ مخلوقى بعد از خلقت تقدير نمى‌شود - دقت بفرماييد -.

اينجا است كه نكته عطف امر بر خلق در جمله‌ ﴿أَلاَ لَهُ اَلْخَلْقُ وَ اَلْأَمْرُ﴾ كه به وجهى مشعر بر مغايرت آن دو است معلوم مى‌شود.

و نيز معلوم مى‌شود كه اگر اين دو جهت را در اول آيه از هم جدا كرده و نخست فرموده: ﴿خَلَقَ اَلسَّمَاوَاتِ وَ اَلْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ﴾ و سپس فرموده: ﴿ثُمَّ اِسْتَوىَ عَلَى اَلْعَرْشِ يُدَبِّرُ اَلْأَمْرَ﴾ براى همين بوده كه فرق بين خلق و امر را برساند، چون خلق به معناى ايجاد ذوات