ترجمۀ تفسیر المیزان ج 6

فرق ميان زنده و مرده بحسب ظاهر عبارت از همان نفسى است كه آدم زنده در تمام طول زندگيش با آن دم زده و آن را فرو برده و بيرون مى‌دهد، و روى اين حساب بدن زنده را عبارت از بدنى دانسته‌اند كه دستگاه تنفسش بكار باشد و اما بدنى كه يا فاقد آن دستگاه است و يا در اثر بسته شدن مجاريش از كار افتاده، چنين بدنى را مرده مى‌شمردند، مرده‌اى كه هيچ چيزى را درك نمى‌كند، و بطور كلى وجود و آثار وجوديش باطل شده، و شخصيت و حقيقتش معدوم گرديده.

چون چنين خيالى مى‌كرده‌اند رفته رفته اين مطلب در نظرشان مسلم شده است كه نفس «من»، «خودم» همان نفس (به فتح نون و فتح فا) و همان هوا يا هواى مخصوص است، و از همين جهت نام آن هوا را روح گذاشته و چنين حكم كرده‌اند كه انسان عبارت است از مجموع روح و بدن.

يا اينكه گمان كرده‌اند زنده بودن بدن و حس و حركت داشتن آن از ناحيه خونى است كه در شرايين و رگ‌هاى آن جارى است، و آن حياتى كه با رحلتش انسانيت انسان رحلت مى‌كند، و از بين مى‌رود وجود و عدمش بستگى به همين مايع ارغوانى دارد، از اين رو حكم كرده‌اند به اينكه نفس «من»، «خودم» همان خون است، و بلكه خون را نفس ناميده و آن را به دو قسم سائله يعنى داراى جهندگى و غير سائله تقسيم نمودند. و چه بسا همين كه انسان سر از كار نطفه در آورد و ديد كه چگونه از آن لحظه‌اى كه رحم آن را مى‌ربايد مرتب تطورات خلقت يكى پس از ديگرى بر آن عارض مى‌شود تا آنجا كه همين نطفه را بصورت انسانى تمام عيار در مى‌آورد، از اين رو گفت: نفس انسان عبارت است از اجزاى اصليه‌اى كه در نطفه جمع شده، عينا در تمامى طول زندگى در بنيه و ساختمان بدن باقى است.

و چه بسا از همين جهت كسانى گفته باشند كه اين اجزاى اصلى از اينكه دستخوش تغييرات و يا فساد و بطلان شوند مصونند، در نتيجه انسانيت انسان با بقاى اين اجزا باقى است، نه دست حوادث به آن مى‌رسد، و نه آن اجزا خود بطلان و فساد را مى‌پذيرد، با اينكه اگر اين حرف‌ها صحيح باشد و نفس انسانى عبارت از اجزايى باشد كه توصيف كرده‌اند مستلزم محالات زيادى است كه در محل خود ذكر خواهد شد، چه اينكه اجتماعشان را بر هيات مخصوصى شرط بكنند يا نه.

بنابراین اگر سرگرمى به كار بدن عوام مردم را از درك حقيقت نفس غافل ساخته و آنها را به چنين خيالات وا داشته منافات ندارد با اينكه مردانى ممتاز از نظر اينكه انسانند نه از نظر اينكه داراى تنى خاكى و نيازمند به هزاران شرايط ماديند - از كلمه «من»، «خودم» -