ترجمۀ تفسیر المیزان ج 6

نمى‌برد، زيرا مى‌داند كه فراموش كردن هدف باعث از ياد بردن راه است. روى اين حساب اگر كسى خداى خود را فراموش كند خود را هم فراموش كرده و در نتيجه براى روز واپسين خود زاد و توشه‌اى كه مايه زندگيش باشد نيندوخته است، و اين همان هلاكت است. رسول الله (صلى الله عليه وآله و سلم) هم در روايتى كه شيعه و سنى آن را نقل كرده‌اند فرموده: «من عرف نفسه فقد عرف ربه - هر كه خود را شناخت خداى خود را شناخته» و اين معنا نكته‌ايست كه دقت زياد و تدبر تمام آن را ثابت مى‌كند، و به اعتبار نزديك است، زيرا انسان در مسير زندگيش اگر چه به هر نقطه‌اى امتداد داشته باشد هيچ همى جز خير و سعادت زندگى خويش ندارد. اگر چه منافع و عوايد كارهايش بظاهر عايد ديگران شود. خداى تعالى هم در اين باره مى‌فرمايد: ﴿إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَ إِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهَا﴾¹.

اين طريق، طريقى است اضطرارى كه مؤمن و كافر در آن گام مى‌نهند ﴿إِنَّكَ كَادِحٌ إِلىَ رَبِّكَ...﴾

گفتيم از آيات استفاده مى‌شود: طريق انسان بسوى خداوند همان نفس انسان است، زيرا جز خود انسان چيز ديگرى نيست كه طريق انسان باشد، خود اوست كه داراى تطوراتى گوناگون و درجات و مراحلى است مختلف، روزى جنين، روزى كودك، زمانى جوان و زمانى پير مى‌شود و پس از آن در عالم برزخ ادامه حيات مى‌دهد، و روزى در قيامت و پس از آن در بهشت و يا در دوزخ بسر مى‌برد، خلاصه اين است آن مسافتى كه هر انسان از بدو وجود تا انتهاى سيرش كه به مقتضاى آيه كريمه:‌ ﴿وَ أَنَّ إِلىَ رَبِّكَ اَلْمُنْتَهىَ﴾² قرب به ساحت مقدس بارى تعالى است، آن مسافت را مى‌پيمايد. و همين انسان است كه در اين خط سير به هيچ جاى قدم نمى‌گذارد، و هيچ راه تاريك و روشنى را نمى‌پيمايد مگر اينكه همه آنها توأم است با اعمالى قلبى كه عبارتند از اعتقادات و امور قلبى ديگر، و همچنين توأم است با اعمالى بدنى يا صالح و يا غير صالح، اعمالى كه اثرش چه خوب و چه بد توشه فرداى اوست.

پس طريق آدمى بسوى پروردگارش همان نفس اوست، و خداى سبحان غايت و هدف و منتهاى سير اوست، و اين طريق مانند راههاى ديگر اختيارى نيست، و اصولا براى اين طريق، شبيه و نظيرى نيست تا كسى يكى از آن دو را انتخاب و اختيار كند، بلكه اين طريق همانطورى كه از آيه‌: ﴿يَا أَيُّهَا اَلْإِنْسَانُ إِنَّكَ كَادِحٌ إِلىَ رَبِّكَ كَدْحاً فَمُلاَقِيهِ﴾³ استفاده مى‌شود