ترجمۀ تفسیر المیزان ج 6

خود، حادثش كرده؟ زيرا اگر اين فرضها در او راه يابد او نيز موجودى تغيير پذير خواهد بود، و كنهش داراى جزء خواهد بود و ديگر چنين موجودى ازلى نخواهد بود، موجودى خواهد بود داراى جلو و عقب و پشت و روى، و وقتى اين نواقص در او وجود داشت فرض استكمال هم در او راه مى‌يابد، اين وقت است كه ديگر صانع و خالق و علت نخواهد بود، چون تمامى نشانه‌هاى مخلوق و معلول در او ديده مى‌شود، لذا با اينكه همه عالم بايد دليل بر هستى او باشند او خود مانند ساير ممكنات دليلى مى‌شود بر هستى صانعى، و خلاصه، واجب الوجودى كه مدلول عليه است يعنى همه عالم دليل بر هستى اويند، خود دليل بر واجب ديگرى مى‌شود».

مؤلف: سياق صدر كلام امام (علیه السلام) در بيان اين معنا است كه محدوديت نسبت به ذات مقدس خداى تعالى ممتنع و از آن ذات مقدس گذشته لازمه جميع موجودات است، و توضيح مختصرى از اين معنا در سابق گذشت، و از اينكه فرمود: «لا يشمل بحد و لا يحسب بعد» بمنزله نتيجه است براى بيان قبليش. و جمله: «و انما تحد الادوات انفسها و تشير الالة الى نظائرها» به منزله بيان ديگرى است براى نتيجه مزبور، يعنى جمله «لا يشمل بحد»، چه از سياق بيان سابق برمى‌آيد كه نامحدودى خداى تعالى را از اين راه بيان مى‌كند كه حدود مستقره در مخلوقات، خود مخلوق و مجعول براى او و در رتبه متاخر از اويند، همان تاخرى كه فعل از فاعل و معلول از علت دارد، با اين حال ممكن نيست ذاتى كه جاعل حدود است، خود مقيد و محدود به آن شود، زيرا روزگارى (تعبير به روزگار از ناچارى است) بود كه جاعل بود و اين حدود را جعل نفرموده بود، و از آنها اثرى نبود، اين طريقه بيان قبلى بود.

و اما بيانى كه در جمله «انما تحد...» است بيانى است كه سياقش سياق ديگرى و آن نتيجه را از راه ديگرى بدست مى‌دهد، و آن اينست كه اندازه‌گيرى و تحديداتى كه بوسيله اين ادوات و مقياسها انجام گرفته مى‌شود در محدودهايى است كه از سنخ مقياسها باشند، و بين آنها و مقياسها سنخيت نوعيه برقرار باشد، مثلا گرم كه واحد وزن است مقياسى است كه با آن سنگينى‌ها را مى‌توان سنجيد، و ليكن از عهده سنجش رنگها و صوتها برنمى‌آيد، چون بين آن و رنگ و بين آن و صوت سنخيت نيست، و براى رنگ و صوت مقياس ديگرى است از جنس خود آنها، همچنين بوسيله زمان - كه عبارتست از مقدار حركت - حركات اندازه‌گيرى مى‌شود، و همچنين وزن اجتماعى يك فرد انسان، كه آن را نيز از روى وزنه‌هاى متوسط اجتماع يعنى اشخاص متوسط الحال سنجيده و بدست مى‌آورند، نه با مقياس ديگر.

و كوتاه سخن، هر يك از اين مقياسها حدودى را كه براى محدود خود معين مى‌كنند از جنس خود آن مقياسهايند، وقتى اين مطلب روشن شد، مى‌گوئيم: تمامى ما سوى الله و صفاتى