ترجمۀ تفسیر المیزان ج 5

﴿وَ لاَ يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اَللَّهِ وَلِيًّا وَ لاَ نَصِيراً﴾ اگر در اين جمله متعرض اين نكته شد كه خلائق در روز حشر به غير از خدا ولى و ياورى ندارند، براى اين بود كه با عقيده باطل الوهيت مسيح و ملائكه مقابله كرده باشد.

معناى «برهان» و مراد از برهان در: ﴿قَدْ جَاءَكُمْ بُرْهَانٌ مِنْ رَبِّكُمْ﴾ 

﴿يَا أَيُّهَا اَلنَّاسُ قَدْ جَاءَكُمْ بُرْهَانٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَ أَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ نُوراً مُبِيناً﴾ راغب در كتاب خود (مفردات) گفته است: كلمه: «برهان» به معناى بيان دليل است و اين كلمه بر وزن «فعلان» است مانند رجحان و «ثنيان» و بعضى از علماى ادب گفته‌اند: اين كلمه مصدر است و فعل «بره يبره» از آن مشتق مى‌شود كه به معناى «روشن شد و روشن مى‌شود» است اين بود گفتار راغب.¹ 

پس بر اين حساب اين كلمه در هر حال مصدر است ولى بسا مى‌شود كه در معناى فاعل استعمال مى‌شود و اين وقتى است كه خود دليل و حجت را برهان بخوانند، يعنى روشن كننده.

و مراد از نور، چيزى به جز قرآن نمى‌تواند باشد، چون در باره‌اش فرموده: ﴿وَ أَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ نُوراً﴾، ممكن هم هست مراد از برهان نيز قرآن باشد و اين دو جمله بنابراين مؤكد يكديگرند.

اين احتمال هم هست كه مراد از كلمه «برهان» رسول خدا (صلى الله عليه وآله و سلم) باشد، مؤيد اين احتمال اين است كه جمله در ذيل آياتى واقع شده كه بيانگر صدق رسول خدا (صلى الله عليه وآله و سلم) در رسالتش مى‌باشد و مؤيد ديگرش اين است كه قرآن از ناحيه خداى تعالى نازل شده (و نمى‌شود گفت: قرآن نزد شما آمده) و مؤيد سومش اين است كه آيه شريفه مورد بحث، نتيجه گيرى از آن آيات است و باز مؤيد ديگر آن جمله: ﴿وَ اِعْتَصَمُوا بِهِ﴾ در آيه بعد است، چون در سوره آل عمران در تفسير آيه: ﴿وَ مَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِيَ إِلىَ صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ﴾² گفتيم: كه مراد از اعتصام، تمسك به كتاب خدا و پيروى رسول خدا (صلى الله عليه وآله و سلم) است.

﴿فَأَمَّا اَلَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ اِعْتَصَمُوا بِهِ...﴾ اين جمله ثواب كسانى را بيان مى‌كند كه برهان پروردگار خود را و نور نازل از ناحيه او را پيروى كرده‌اند.