ترجمۀ تفسیر المیزان ج 5

﴿فَلاَ تَتَّبِعُوا اَلْهَوىَ أَنْ تَعْدِلُوا﴾ يعنى پيروى هوا مكنيد كه ترس آن هست كه از حق عدول كنيد و منحرف شويد، پس اينكه فرمود: ﴿أَنْ تَعْدِلُوا﴾، مجموع جمله مفعول له است و ممكن هم هست جمله با حرف لام تقديرى، مجرور و تقدير كلام «لان تعدلوا» باشد.

﴿وَ إِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اَللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيراً﴾ كلمه «تلووا» از مصدر «لى» است ولى به شهادت، كنايه است از تحريف آن و از لى زبان يعنى پيچاندن زبان گرفته شده، پس جمله: ﴿وَ إِنْ تَلْوُوا﴾ معنايش اين است كه اگر به آنچه ديده‌ايد شهادت ندهيد بلكه آن را تحريف كنيد و جمله «او تعرضوا» به اين معنا است كه اصلا از دادن شهادت اعراض نموده، آن را از اصل ترك كنيد.

بعضى از قاريان كلمه «تلوا» را با ضم لام و سكون واو خوانده‌اند به اين حساب كه از ماده: «ولى يلى» و از مصدر ولايت باشد و بنابراين معناى جمله چنين مى‌شود: «اگر متولى و عهده دار امر شهادت شديد و آن را به خوبى انجام داديد، خدا عملتان را مى‌بيند و اگر هم عهده‌دار نشديد و از اين كار سر برتافتيد، باز خداى تعالى اعمال شما را مى‌بيند و در هر دو صورت پاداشتان را مى‌دهد.»

بحث روايتى (روايتى در باره سخن حق گفتن مؤمن به مؤمن)

در تفسير قمى آمده كه امام صادق (علیه السلام) فرمود: مؤمن به گردن مؤمن ديگر هفت نوع حقوق دارد، از همه آنها واجب‌تر اين است به او حق بگويد، هر چند به ضرر خودش و يا والدينش باشد، پس به حسب اين حق، مسلمان نمى‌تواند به خاطر نامبردگان از حق منحرف شود، آن گاه آيه: ﴿فَلاَ تَتَّبِعُوا اَلْهَوىَ أَنْ تَعْدِلُوا وَ إِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا﴾ استشهاد نموده، در معناى جمله: ﴿أَنْ تَعْدِلُوا﴾ فرمودند: يعنى از حق منحرف شويد.¹ 

مؤلف: در اين حديث نكته‌اى است و آن اين است كه معناى شهادت را عموميت داده، و آن را شامل مطلق سخن حق گفتن دانسته، چون امام (علیه السلام) از جمله: ﴿كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ﴾ عموم را فهميده است.

و در مجمع البيان آمده كه بعضى گفته‌اند: معناى جمله: «ان تلووا»، «ان تبدلوا»