ترجمۀ تفسیر المیزان ج 4

مى‌گرداند نخست حالتى اول به آن مى‌دهد بعد به حالت دوم و از آن حالت به حالت سوم در مى‌آورد و همچنين اشيا را از پشت سر به پيش مى‌راند.

و همانطور كه گفتيم مقدرات اشيا را به پيش مى‌راند، همچنين اجلها نيز دست در اين كارند، (اجلها كه آخرين مرحله و نقطه نهايى وجود هر چيز است) نيز موجود را از جلو به سوى خود مى‌كشد، اين معنايى است كه از آيه زير به خوبى استفاده مى‌شود: ﴿مَا خَلَقْنَا اَلسَّمَاوَاتِ وَ اَلْأَرْضَ وَ مَا بَيْنَهُمَا إِلاَّ بِالْحَقِّ وَ أَجَلٍ مُسَمًّى وَ اَلَّذِينَ كَفَرُوا عَمَّا أُنْذِرُوا مُعْرِضُونَ﴾¹

چون اين آيه بطورى كه ملاحظه كرديد اشيا را مرتبط و بسته به غايات آن (كه همان اجلهاى آنها است) مى‌داند، و معلوم است كه دو چيز وقتى به هم مرتبط باشند و يكى از ديگرى قوى‌تر باشد، آن قوى طرف ضعيف را به سوى خود مى‌كشد، و چون اجلها امورى ثابت و لايتغيرند، پس هر موجودى را از جلو به سوى خود مى‌كشند چون گفتيم ثابت هستند و در نتيجه قوى‌ترند.

سه قوه اصلى كه در قرآن كريم در باره موجودات اثبات شده است‌

پس اشيا همه را در احاطه قواى الهيه قرار دارند قوه‌اى از پشت سر آنها را به سوى نقطه نهايى‌شان هل مى‌دهد، و قوه‌اى كه از جلو آنها را به همان نقطه جذب مى‌كند، و قوه‌اى همراه آن است كه تربيتش مى‌كند، اينها سه قوه اصلى است كه قرآن كريم آنها را اثبات مى‌كند، غير آن قوايى كه حافظ و رقيب و قرين موجودات است نظير ملائكه و شياطين و غير آنها.

مطلب ديگر اينكه ما بعضى از تصرفات در موجود را كه هدفى در آن دنبال مى‌شود ولى خود آن موجود آن هدف را تشخيص نمى‌دهد و نمى‌فهمد (كه آيا صلاحيت اين تصرف را دارد يا ندارد؟) امتحان مى‌ناميم، چون خود ما هم اين گونه تصرفات را در اشياى ديگر مى‌كنيم، وقتى حال چيزى برايمان مجهول است، و نمى‌دانيم آيا صلاحيت فلان امر را دارد يا ندارد، و يا از باطن امرش خبر داريم ليكن مى‌خواهيم اين باطن را ظاهر سازيم، كارهايى با آن چيز مى‌كنيم كه اين منظور ما را دست مى‌دهد، و مى‌فهميم آيا توانايى قبول اين گونه تصرفات را دارد يا ندارد، و آن را از خود دفع مى‌كند، و اين عمل خود را «امتحان» يا «اختيار» و يا «استعلام» مى‌ناميم، و يا مى‌گوئيم اين جنس استاندارد شده است.

و اين معنا به خودى خود با تصرفات الهى در مورد بندگانش منطبق است، آزمايشگر و متصرف خدا و جنسى كه مى‌خواهد آزمايشش كند انسان، و تصرفات آزمايشى او شرايع و حوادث است كه با اين شرايع و حوادث حال انسانها را بالنسبه به آن مقصدى كه دعوت دينى