ترجمۀ تفسیر المیزان ج 4

مى‌سازد و از آن هم آغوش شده فوائدى نو اضافه بر فوائدى كه در تك تك اجزا بود به دست مى‌آورد مثلا انسان كه يكى از موجودات عالم است اجزايى و اجزايش ابعاضى دارد و اعضايى و اعضايش قوايى دارد كه براى هر يك از آنها فوائدى مادى و روحى جداگانه است كه اگر همه دست به دست هم دهند قوى و عظيم مى‌شوند، همانطور كه تك تك آنها وزن كمترى و رويهمشان وزن بيشترى دارد، آثار و فوائد تك تك و مجموعشان نيز همين اختلاف را دارد وقتى دست به دست هم دهند، در اين سو و آن سو شدن و از اين سو بدان سو برگشتن و در ساير فوائد قوى‌تر مى‌شوند و اگر هماهنگى نداشته باشند، هر يك تنها كار خودش را مى‌كند، گوش مى‌شنود و چشم مى‌بيند و ذائقه مى‌چشد و اراده عضوى را كه بخواهد بكار مى‌اندازد و به حركت در مى‌آورد، ولى رويهم آنها از جهت وحدتى كه در تركيب پيدا مى‌كنند، تحت فرمان و سيطره يك حاكم در مى‌آيند كه همان انسان است و در اين هنگام است كه فوائدى از آن اعضا و قوا بدست مى‌آيد كه از تك تك آنها و از اجزاى يك يك آنها بدست نمى‌آمد، فوائد بسيار زيادى كه يا از قبيل افعالند و يا از مقوله انفعالها (در موجودات خارج اثر مى‌گذارند و يا از آن موجودات متاثر مى‌شوند) فوائد بسيارى كه يا روحى هستند و يا مادى و يكى از آن فوائد اين است كه در اثر هماهنگى اعضاء يك فايده، چند فايده مى‌شود، براى اينكه ماده انسانيت مثلا نطفه‌اى كه بعدها انسان مى‌شود وقتى انسانى كامل شد مى‌تواند مقدارى از ماده خودش را از خود جدا كند و آن را با تربيت انسان تمام عيارى مانند خود بسازد، انسانى كه مانند پدرش عمل كند، هر چه از افعال مادى و روحى كه از پدرش سر مى‌زند از او هم سر بزند.

پس افراد انسان با همه كثرتى كه دارد يك انسان هستند و افعال آنها با همه كثرتى كه از نظر عدد دارد از نظر نوع يك عمل است كه به اعمالى متعدد تقسيم مى‌شود، نظير آب دريا كه يك آب است ولى وقتى در ظرف‌هاى بسيارى ريخته مى‌شود چند آب مى‌شود، پس اين آب‌ها كه از نظر عدد بسيارند از نظر نوع يك آبند و در عين اينكه يك نوعند، آثار و خواص بسيار دارند و اين آثار بسيار، وقتى آبها يك جا جمع مى‌شوند قوت و عظمت پيدا مى‌كنند.

اسلام هم افراد نوع بشر را در تربيت و در هدايتش بسوى سعادت حقيقى‌اش اين معناى حقيقى را در نظر گرفته، معنايى كه چاره‌اى از اعتبارش نيست، و در اين باره فرموده: ﴿وَ هُوَ اَلَّذِي خَلَقَ مِنَ اَلْمَاءِ بَشَراً فَجَعَلَهُ نَسَباً وَ صِهْراً﴾¹.