ترجمۀ تفسیر المیزان ج 3

معناى كسى است كه نمى‌تواند بخواند و بنويسد.

چند نكته كه از جمله: فان ﴿تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْكَ اَلْبَلاَغُ...﴾ استفاده مى‌شود

و در اينكه فرمود: ﴿وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْكَ اَلْبَلاَغُ وَ اَللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ﴾ چند نكته هست.

اول اينكه: از جدال و سر به سر گذاشتن با مشركين نهى مى‌كند، چون كسى كه منكر امور ضرورى و بديهى است، بحث با او جدال و لجاج است نه بحث معقول.

دوم اينكه: مى‌فهماند حكم كردن و داورى در باره مردم به طور مطلق تنها از آن خداى سبحان است و بس، و رسول خدا (صلى الله عليه وآله و سلم) تنها رسولى است مبلغ و بس، حاكم و مصيطر بر مردم نيست هم چنان كه در جاى ديگر فرمود: ﴿لَيْسَ لَكَ مِنَ اَلْأَمْرِ شَيْ‌ءٌ﴾‍¹ و نيز فرموده: ﴿لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ﴾‍.²

سوم اينكه: تهديدى است براى اهل كتاب و مشركين، براى اينكه گفتار را با جمله: ﴿وَ اَللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ﴾ ختم مى‌كند، و بعد از آن كه به پيامبرش مى‌فرمايد تو در امور استقلال ندارى، گفتن اين كه «خداى بيناى بر بندگان خويش است»، خالى از تهديد نيست.

هم چنان كه آيه زير كه نظير آيه مورد بحث است، دلالت بر تهديد دارد، مى‌فرمايد: ﴿قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ... وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اِهْتَدَوْا وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا هُمْ فِي شِقَاقٍ فَسَيَكْفِيكَهُمُ اَللَّهُ وَ هُوَ اَلسَّمِيعُ اَلْعَلِيمُ﴾‍.³ كه در باره اهل كتاب مى‌فرمايد: اگر از اسلام روى‌گردانى مى‌كنند بدان كه در اين رفتارشان اصرار خواهند ورزيد، آن گاه آنان را به بيانى تهديد مى‌كند كه مايه تسلى خاطر رسول خدا (صلى الله عليه وآله و سلم) باشد.

پس آيه شريفه هم كه مى‌فرمايد: «و اگر اعراض كردند بدان كه تو تنها مامور ابلاغ هستى» كنايه از اين است كه ايشان را واگذار به پروردگارشان بكن، كه او به بندگان خود بينا است، در باره هر كس آن حكمى را اجرا مى‌كند كه حال او اقتضاى آن حكم را دارد، و استعدادش آن حكم را درخواست مى‌كند. از اينجا روشن مى‌شود اينكه بعضى از مفسرين گفته‌اند: كه آيه شريفه مورد بحث،