ترجمۀ تفسیر المیزان ج 2

نامش را قساوت و ظلمت گذاشت، و با انوار طاعات مناسبت و ارتباط قلب با عالم نور و معرفت و شهود معنوى مستحكم مى‌شود، و به خاطر تاريكى‌ها و قساوت استعداد قلب براى دورى و حجاب بيشتر مى‌شود، و ميان طاعات و معاصى تعاقب و تضاد است، هم چنان كه خود قرآن فرموده: ﴿إِنَّ اَلْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ اَلسَّيِّئَاتِ﴾¹ و رسول خدای (صلى الله عليه وآله و سلم) فرموده: (اتبع السيئة الحسنة تمحها، دنبال گناه حسنه‌اى بجاى آر تا آن را محو كنى)، و نام آثار سوء گناهان اثم است، پس آثام آثار حاصله از گناهان است و بهمين مناسبت است كه آن جناب فرمود: (آدمى حتى از اينكه تيغى به پايش برود اجر مى‌برد) «ان الرجل ليثاب حتى بالشوكة تصيب رجله» و نيز فرمود: حدود شرعى كفاره گناهان است. «الحدود كفارات» . 

بنا بر اين ظالم از ظلمى كه مى‌كند ظلمت و قساوتى در دلش پيدا مى‌شود، كه آن ظلمت اثر نورى را كه از طاعات در قلبش پيدا شده بود مى‌زدايد، و مظلوم از ظلم او متالم گشته شهوتش مى‌شكند، و در نتيجه اثر گناهان يعنى ظلمتى كه از ناحيه آن در دلش پيدا شده بود، زدوده مى‌شود، و دلش به نوعى نورانى مى‌شود، پس مى‌توان گفت نورى كه قبلا در قلب ظالم بوده، به قلب مظلوم منتقل مى‌شود، و ظلمتى كه قبلا در دل مظلوم بود به قلب ظالم منتقل مى‌شود. اين است معناى انتقال حسنات و سيئات. 

حال اگر كسى بگويد: اينكه نقل نيست، بلكه آنچه تو گفتى معنايش اين شد كه نور قلب ظالم مى‌ميرد، و خاموش مى‌شود، و نورى ديگر در قلب مظلوم پيدا مى‌شود، و همچنين ظلمت قلب مظلوم مى‌ميرد، و ظلمتى ديگر در قلب ظالم پيدا مى‌شود، و اين نقل حقيقى نيست. 

در پاسخ مى‌گوئيم: كلمه (نقل) گاهى بر همين معنا نيز بطور استعاره به كار مى‌رود، مثلا گفته مى‌شود سايه از فلان جا به جاى ديگر منتقل شد، و يا گفته مى‌شود نور آفتاب و يا چراغ از زمين به ديوار افتاد، و از اين قبيل تعبيرات، معناى انتقال طاعات هم از همين قبيل است. 

به اين معنا كه از انتقال ثواب طاعات، به انتقال طاعات تعبير شده، و از مسبب به سبب كنايه آورده شده است، و اثبات وصف در محلى و ابطال مثل آن در محلى ديگر را نقل ناميده و همه اين تعبيرات در لسانها شايع است: و به برهان معلوم شده، هر چند كه در لسان شرع وارد نشده باشد، تا چه رسد به اينكه در لسان شرع هم وارد شده باشد، اين بود خلاصه گفتار امام غزالى.

اشكال بر كلام غزالى‌ 

مؤلف: حاصل گفتار وى اين شد كه اگر رفتارى كه خداى سبحان نسبت به هر قاتل