ترجمۀ تفسیر المیزان ج 1

قوم نوح خليفه‌ها كرد)،¹ و آيه: (﴿ثُمَّ جَعَلْنَاكُمْ خَلاَئِفَ فِي اَلْأَرْضِ﴾، و سپس شما را خليفه‌ها در زمين كرديم)،² و آيه: (﴿وَ يَجْعَلُكُمْ خُلَفَاءَ اَلْأَرْضِ﴾، و شما را خليفه‌ها در زمين كند)³ می‌باشد. 

نداشتن ملائكه شايستگى خلافت را 

نكته دوم اين است كه خداى سبحان در پاسخ و رد پيشنهاد ملائكه، مسئله فساد در زمين و خونريزى در آن را، از خليفه زمينى نفى نكرد، و نفرمود: كه نه، خليفه‌اى كه من در زمين ميگذارم خونريزى نخواهند كرد، و فساد نخواهند انگيخت، و نيز دعوى ملائكه را (مبنى بر اينكه ما تسبيح و تقديس تو مى‌كنيم) انكار نكرد، بلكه آنان را بر دعوى خود تقرير و تصديق كرد. 

در عوض مطلب ديگرى عنوان نمود، و آن اين بود كه در اين ميان مصلحتى هست، كه ملائكه قادر بر ايفاء آن نيستند، و نمی‌توانند آن را تحمل كنند، ولى اين خليفه زمينى قادر بر تحمل و ايفاى آن هست، آرى انسان از خداى سبحان كمالاتى را نمايش می‌دهد، و اسرارى را تحمل مى‌كند، كه در وسع و طاقت ملائكه نيست. 

اين مصلحت بسيار ارزنده و بزرگ است، بطورى كه مفسده فساد و سفك دماء را جبران مى‌كند، ابتداء در پاسخ ملائكه فرمود: (من می‌دانم آنچه را كه شما نمی‌دانید)، و در نوبت دوم، بجاى آن جواب، اينطور جواب می‌دهد: كه (آيا بشما نگفتم من غيب آسمان‌ها و زمين را بهتر می‌دانم؟) و مراد از غيب، همان اسماء است، نه علم آدم بان اسماء، چون ملائكه اصلا اطلاعى نداشتند از اينكه در اين ميان اسمايى هست، كه آنان علم بدان ندارند، ملائكه اين را نميدانستند، نه اينكه از وجود اسماء اطلاع داشته، و از علم آدم بانها بى اطلاع بوده‌اند، و گر نه جا نداشت خداى تعالى از ايشان از اسماء بپرسد، و اين خود روشن است، كه سؤال نامبرده بخاطر اين بوده كه ملائكه از وجود اسماء بى خبر بوده‌اند. 

و گر نه حق مقام، اين بود كه باين مقدار اكتفاء كند، كه بادم بفرمايد: (ملائكه را از اسماء آنان خبر بده)، تا متوجه شوند كه آدم (علیه السلام) علم بانها را دارد، نه اينكه از ملائكه بپرسد كه اسماء چيست؟ پس اين سياق بما مى‌فهماند: كه ملائكه ادعاى شايستگى براى مقام خلافت كرده، و اذعان كردند به اينكه آدم اين شايستگى را ندارد، و چون لازمه اين مقام آنست كه خليفه اسماء را بداند، خداى تعالى از ملائكه از اسماء پرسيد، و آنها اظهار بى اطلاعى كردند، و چون از آدم پرسيد، و جواب داد باين وسيله لياقت آدم براى حيازت اين مقام، و عدم لياقت فرشتگان ثابت گرديد. 

نكته ديگر كه در اينجا هست اينست كه، خداى سبحان دنباله سؤال خود، اين جمله را اضافه فرمود (﴿إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ﴾، اگر راستگو هستيد)، و اين جمله اشعار دارد بر اينكه ادعاى ملائكه