ترجمۀ تفسیر المیزان ج 1

قسم دوم فعلى است كه اگر از فاعلش سر مى‌زند، بدان جهت سر مى‌زند كه معلوم او است، و علم فاعل بدان تعلق گرفته، مانند افعال ارادى انسان، و ساير موجودات داراى شعور. 

و اين قسم از افعال، وقتى از فاعلش سر مى‌زند، كه علمش بدان تعلق گرفته باشد، يعنى آن را تشخيص و تميز داده باشد، پس علم بان فعل آن را از غيرش تميز می‌دهد، و اين تميز و تعيين از اين جهت صورت مى‌گيرد، كه فاعل انجام آن فعل را منطبق با كمالى از كمالات خود تشخيص می‌دهد، و خلاصه علم واسطه ميان او و فعل او است. 

چون فاعل هر چه باشد، هيچ فعلى را انجام نمی‌دهد، مگر آنكه كمال و تماميت وجودش اقتضاى آن را داشته باشد، و بنا بر اين فعلى كه از فاعل عالم سر مى‌زند، از اين جهت محتاج بعلم او است، كه علمش آن افعالى را كه مايه كمال وى است از آن افعالى كه مايه كمال او نيست جدا كند، و تشخيص دهد. و بهمين جهت مى‌بينيم، انسان در آن افعالى كه صورت علميه متعددى ندارد بدون هيچ فكرى و معطلى انجام می‌دهد مانند افعالى كه از ملكات آدمى سر مى‌زند، چون سخن گفتن، كه آدمى در سريع‌ترين اوقات، هر حرف از حروف بيست و نه‌گانه را كه لازم داشته باشد، انتخاب نموده، و كنار هم مى‌چيند، و از چند كلمه جمله، و از چند جمله سخنى می‌سازد، بدون اينكه كمترين درنگى داشته باشد. 

و نيز مانند افعالى كه از ملكات، بضميمه اقتضايى از طبع سر مى‌زند، چون نفس كشيدن، كه هم ملكه آدمى است، و هم مقتضاى طبع اوست، و مانند افعالى كه در حال غلبه اندوه، و يا غلبه ترس، و امثال آن از انسان سر مى‌زند، كه در هيچ يك از اينگونه كارها محتاج فكر و صرف وقت نيست، براى اينكه بيش از يك صورت علميه و ذهنيه و بيش از يك منطبق با فعل خارجى ندارد، و در نتيجه فاعل هيچ حالت منتظره‌اى ندارد، كه اين كنم يا آن كنم، و قهرا بسرعت انجام می‌دهد. 

بخلاف افعالى كه داراى چند صورت علميه است، كه از ميان آن چند صورت، يكى يا واقعا، و يا بخيال فاعل، مصداق كمال او است، و بقيه كمال او نيست، مانند خوردن قرص نان، كه براى شخص زيد گرسنه كمال هست، و لكن احتمال هم دارد كه نان مزبور سمى، و يا مال مردم و يا آلوده و منفور طبع، باشد، و يا دارو خوردن، و راه رفتن، و هر عملى ديگر. 

كه در مثال نان، آدمى تروى و فكر مى‌كند، تا يكى از آن عناوين را كه گفتيم با خوردن نان منطبق است ترجيح دهد، كه وقتى ترجيح داد بقيه عناوين از نظرش ساقط مى‌گردد، و عنوان ترجيح يافته مصداق كمال او قرار گرفته، بدون درنگ انجامش می‌دهد. 

قسم اول از افعال را افعال اضطرارى انسان ميناميم، همانطور كه سردى هندوانه و گرمى