قواعد فقهیه ج1
قاعدۀ لا ضرر و لا ضرار (بخش اول)
روایاتِ شیعه و سنی بهعنوان دو گروه که با هم ارتباط اجتماعی داشتهاند، همراه با یکدیگر مورد بررسی قرار گرفته است و در ضمنِ تحلیل روایات، به فضای تاریخی و قرائن خارجیِ صدور روایت، توجه شده است. علاوه بر اقوال بزرگانی مثل میرزای نائینی و آخوند خراسانی، آرائی از فقهای معاصر مانند آیةالله سیستانی نیز مورد نقد و بررسی قرار گرفته است. علاوه بر مثالهای فردیِ «لا ضرر»، دیدگاه کلان و تطبیقاتِ اجتماعی این قاعده نیز بیان شده است. در ضمن بیان مباحث فقهی، برخی آراء اصولیِ آیتالله طهرانی و همچنین مباحث بدیع اجتماعی و معرفتی نیز مطرح گردیده است.
مرتب سازی:
قواعد فقهیه ج1
70این روایت مشتمل بر «فی الاسلام» را داشت قطعاً آن را در فقیه، در بحث ارث یا در باب المعیشه و باب مضاربه و امثالذلک میآورد، درحالیکه ایشان در دو موضع فقیه این روایت را ذکر میکند،1 ولی در هر دو مورد «فی الاسلام» را ندارد. از اینجا معلوم میشود که ایشان یک سبق ذهنی نسبت به «فی الاسلام» داشته است یا اینکه آن را در جایی دیده است،2 ولی بههر صورت این «فی الاسلام» از نقطهنظر روایی ثابت نمیشود. بنابراین ما نمیتوانیم این قاعده را بهعنوان «لا ضررَ و لا ضِرارَ فی الاسلام» تلقّی کنیم، بلکه آنچه در احادیث ما یا در کتب عامّه هست، «لا ضرر و لا ضرار» است یا اینکه اصلاً «لا ضَرر و لا ضِرار» هم نیست، بلکه «إنّک رجل مُضارّ» است.3
روایت چهارم از من لا یحضره الفقیه به نقل از عبداللَه بن بکیر
شیخ صدوق در جلد سوّم من لا یحضر روایت دوّمی نقل میکند که سند آن با سند کلینی تفاوت دارد. البتّه ممکن است چیزهایی گفته شده باشد؛ ولی به نظر من اشکالی در سند صدوق نیست، چون بالأخره سند صدوق با سند کافی فرق میکند. بههر صورت در سند صدوق که به عبداللَه بن بکیر میرسد جای هیچ خدشهای نیست.
مقایسه روایت عبداللَه بن بکیر در کافی و فقیه
این دو روایت از عبداللَه بن بکیر است، منتها روایت ابنبکیر، یکی از طریق
- همان، ج ٣، ص ٧٦، باب الشّفعة: «و رویٰ عُقبةُ بن خالد عن أبیعبداللَه علیه السّلام قال: قَضیٰ رسولُاللَه صلّی اللَه علیه و آله و سلّم بالشُّفعةَ بینَ الشُّرکاء فی الأرَضینَ و المَساکنِ و قال: ”لا ضرَرَ و لا إضرار.“»
من لا یحضره الفقیه، ج ٣، ص ٢٣٣، باب المضاربة: «و رویٰ ابنبُکَیر عن زرارة عن أبیجعفر علیه السّلام قال:... و قال [رسولُاللَه صلّی اللَه علیه و آله و سلّم]: ”لا ضررَ و لا إضرار.“» - المعجم الأوسط، طبرانی، ج ٥، ص ٢٣٨:
«... عن جابر بن عبداللَه قال: قال رسول اللَه صلّی اللَه علیه [و آله] و سلّم: ”لا ضرر و لا ضرار فی الاسلام ینقلبان.“» - لازم به ذکر است که در برخی مصادر فرعی عامه هم از جمله المعجم الأوسط، طبرانی، ج ٥، ص ٢٣٨، قید «فی الاسلام» نقل شده است. (محقق)
- همان، ج ٣، ص ٧٦، باب الشّفعة: «و رویٰ عُقبةُ بن خالد عن أبیعبداللَه علیه السّلام قال: قَضیٰ رسولُاللَه صلّی اللَه علیه و آله و سلّم بالشُّفعةَ بینَ الشُّرکاء فی الأرَضینَ و المَساکنِ و قال: ”لا ضرَرَ و لا إضرار.“»