قواعد فقهیه ج1
قاعدۀ لا ضرر و لا ضرار (بخش اول)
روایاتِ شیعه و سنی بهعنوان دو گروه که با هم ارتباط اجتماعی داشتهاند، همراه با یکدیگر مورد بررسی قرار گرفته است و در ضمنِ تحلیل روایات، به فضای تاریخی و قرائن خارجیِ صدور روایت، توجه شده است. علاوه بر اقوال بزرگانی مثل میرزای نائینی و آخوند خراسانی، آرائی از فقهای معاصر مانند آیةالله سیستانی نیز مورد نقد و بررسی قرار گرفته است. علاوه بر مثالهای فردیِ «لا ضرر»، دیدگاه کلان و تطبیقاتِ اجتماعی این قاعده نیز بیان شده است. در ضمن بیان مباحث فقهی، برخی آراء اصولیِ آیتالله طهرانی و همچنین مباحث بدیع اجتماعی و معرفتی نیز مطرح گردیده است.
مرتب سازی:
قواعد فقهیه ج1
62فقیه1 و تهذیب2 نقل شده است.
بررسی سند روایت اوّل کافی
مرحوم کلینی در کافی روایتی از عِدّة من اصحابنا از احمد بن محمّد بن خالد برقی، از پدرش محمّد بن خالد برقی عن عبداللَه بن بُکیر عن زرارة، نقل میکند.3 این سند بسیار عالی است. تنها نکتهای که در این سند میماند این است که محمّد بن خالد برقی را بهجهت اینکه از ضِعاف روایت نقل میکند، تضعیف کردهاند؛4 ولی این تضعیف موجب ضعف در این روایت نمیشود، بهجهت اینکه گرچه ایشان از بعضی ضعاف هم نقل میکند، ولی در خصوص این روایت، سند به عبداللَه بن بکیر میرسد و عبداللَه بن بکیر هم شخص موثّقی است5 و او از زراره نقل میکند و مطلب تمام است.
عبارتی که در اینجا زراره از امام باقر علیه السّلام نقل میکند این است:
إنّ سَمُرةَ بنَ جُندَبٍ کان له عَذقٌ فی حائطٍ لِرجلٍ من الأنصار و کان منزلُ الأنصاریِّ ببابِ البُستان و کان یَمُرُّ بِه إلیٰ نَخلَتِه و لا یستأذِن، فکلَّمَه الأنصاریُّ أن یستَأذنَ إذا جاء، فأبیٰ سَمُرَةُ و... فقال رسولُ اللَه صلّی اللَه علیه و آله: إذهَب فَاقلَعها و ارْمِ بها إلیه! «این را بکَن و جلویش بینداز!» فإنّه لا ضررَ و لا ضِرارَ.
یعنی این جملۀ «لا ضرر و لا ضرار» در این روایت صحیحاً و مسنداً نقل شده است.
تلمیذ: «عِدّةٌ مِن أصحابِنا» در این سند مشخّص است چه کسانی هستند؟
استاد: بله مشخّص است، یعنی مسئلۀ معروفی است و عدّهای از علما، همه از
- من لا یحضره الفقیه، ج ٣، ص ٢٣٣.
- تهذیب الأحکام، ج ٧، ص ١٤٧.
- الکافی، ج ٥، ص ٢٩٢.
- رجال النّجاشی، ص ٣٣٥؛ الرّجال، ابنالغضائری، ص ٩٣؛ الرّجال، ابنداود، ص ٣٠٩. البتّه شیخ طوسی در رجال الطّوسی، ص ٣٦٣ محمّد بن خالد برقی را توثیق کرده است و علاّمۀ حلّی نیز در رجال العلاّمة الحلّی، ص ١٣٩ به این تعدیل شیخ طوسی اعتماد کرده است. (محقق)
- رجال الکشّی، ص ٣٤٥؛ رسالة أبیغالب الزّراری، ص ٢١٤؛ فهرست کتب الشّیعة، شیخ طوسی، ص ٣٠٤؛ الرّجال، ابنداود، ص ٣٨٥؛ رجال العلاّمة الحلّی، ص ١٠٦؛ الرّواشح السّماویّة، میرداماد، ص ٥٣.