
قواعد فقهیه ج1
قاعدۀ لا ضرر و لا ضرار (بخش اول)
روایاتِ شیعه و سنی بهعنوان دو گروه که با هم ارتباط اجتماعی داشتهاند، همراه با یکدیگر مورد بررسی قرار گرفته است و در ضمنِ تحلیل روایات، به فضای تاریخی و قرائن خارجیِ صدور روایت، توجه شده است. علاوه بر اقوال بزرگانی مثل میرزای نائینی و آخوند خراسانی، آرائی از فقهای معاصر مانند آیةالله سیستانی نیز مورد نقد و بررسی قرار گرفته است. علاوه بر مثالهای فردیِ «لا ضرر»، دیدگاه کلان و تطبیقاتِ اجتماعی این قاعده نیز بیان شده است. در ضمن بیان مباحث فقهی، برخی آراء اصولیِ آیتالله طهرانی و همچنین مباحث بدیع اجتماعی و معرفتی نیز مطرح گردیده است.
قواعد فقهیه ج1
275مورد که معنای مناسبی دارد آن را طرد کنید.
اگر شما از نظر قانون بلاغت دلیل دارید، بگویید که معنای این جمله به این دلیل غلط است، و خود آن شخص هم میتواند استدلال کند و بگوید که «لا ضرر و لا ضرار» جملۀ اسمیه است و به این دلیل، دلالت بر زجر و نهی تحریمی میکند. شما چه دلیلی دارید؟ آیا حتماً باید چند مورد پیش بیاید تا اینکه شما در یک مورد مشکوک استدلال کنید؟ الآن همین مورد خودش بنفسه مورد است و دیگر نیازی به مورد دیگر نداریم! همینقدر که از نقطهنظر بلاغت ثابت شد، ایشان میتواند استدلال کند بر اینکه «لا» در اینجا به معنای تحریم آمده است، و اشکالی هم ندارد که جملۀ «لا ضرر و لا ضرار» جملۀ اسمیه است.
گرچه در مورد خصوص این ترکیب بعضیها گفتهاند:
جملۀ اسمیه در بعضی از موارد به معنای انشاء طلبی آمده است، ولی در این ترکیب «لا»ی نافیه به معنای انشاء نیامده است.1
ولی این مطلب هم مردود است.
عدم اخلال ندرت یک حکم به اصل آن حکم
یک دفعه یک نفر از همین افراد به آقا اعتراض میکرد که چرا شما در بالای نامهها بسم اللَه مینویسید؟ ایشان میفرمودند: «ما اینهمه داریم که نامههایی که پیغمبر مینوشت، همه بسم اللَه داشتند. این سنت پیغمبر است.»
آن شخص گفت: «این دلیل نمیشود بر اینکه ما هم در نامههایمان بسم اللَه بنویسیم! آقا این نامهها در زیر دست و پا میافتد! آن افرادی که پیغمبر برای آنها نامه مینوشتند به این نامهها احترام میگذاشتند؛ ولیکن الآن این نامهها به زیر دست و پا میافتد.»
ایشان فرمودند: «به ما چه مربوط است که به زیر دست و پا میافتد؟! ما باید بنویسیم و مردم باید وظیفۀشان را انجام بدهند و به زیر دست و پا نیندازند. حالا چون
- رسالة فی قاعدة نفی الضرر، خوانساری، ص ٢٠٤.
