اجماع از منظر نقد و نظر

علّت إعراض اصحاب از روایات به ظاهر صحیح السند

 دلیل بر إعراض اصحاب چنانچه از مطاوی کلمات فقهاء ـ رضوان الله علیهم ـ به‌دست می‌آید دو چیز است:

 اوّل: اعتماد و وثوق به اصحاب ائمّه علیهم السّلام در ضبط و نقل اخبار و احادیث مرویّه بدون دخل و تصرّف در مضامین آنها، که شرط إحراز عدالت و ورع در نقل اخبار می‌باشد.

 دوّم: قرب عهد زمان آنها با زمان ائمّه علیهم السّلام، که این خود دلیلی قابل تأمّل جهت ادراک و برداشت جوّ عام و حاکم بر احکام شرعیّه در بین شیعه است؛ و در حقیقت می‌توان این نکته را دلیل اساسی بر ترجیح فهم و برداشت اصحاب بر روایت مأثوره (گرچه صحیح السّند و معتبر از حیث انتساب و استناد به امام علیه السّلام) دانست.

 این نکته گرچه در بدو تصوّر و طرح آن مطلبی قابل توجّه و درخور تأمّل می‌نماید، لیکن با توجّه به تاریخ فقه و حدیث شیعه و روند نشر و اشتهار و گسترش احکام در زمان ائمّه علیهم السّلام و حتّی پس از آن، عدم اتقان و صحّت آن بخوبی روشن می‌شود؛ زیرا:

 الف: تتبّع و فحص در تاریخ حدیث این مسئله را روشن می‌نماید که اوّلاً: در زمان حکومت جائرۀ خلفاء، فقه شیعه از نقطه نظر استقلال و قوام خاصّ به خود، چنانچه در زمان فعلی و به‌واسطۀ تبویب و تبیین فقهاء ـ رضوان الله علیهم ـ استوار و رائج و ممتاز گشته است جایگاهی در بین شیعه نداشته است، و با فقه عامّه در بسیاری از موارد مخلوط و ممزوج بوده است؛ و این مسئله به‌واسطه غلبۀ حکومت ظالمانۀ بنی‌امیّه و بنی‌مروان و ایجاد محیط رعب و اختناق و حبس و قتل و تهجیر به‌وجود آمده بود، به حدّی که تشتّت آراء و اختلاف در حکم حتّی در میان فقهاء شیعه و روات احادیث و بزرگان از اقوام و ملل رائج و عادی بوده است؛ تا اینکه کم‌کم در زمان صادقین علیهما السّلام فرصتی به‌دست آمد تا حضرات معصومین علیهم الصّلوة و السّلام توانستند مبانی و فروع فقه آل‌محمّد صلّی الله علیه و آله و سلّم را به