امام شناسی ج7
جلد هفتم از مجموعۀ «امام شناسی» از آثار نفیسِ علامه آیةالله حاج سید محمدحسین حسینی طهرانی قدّس الله سرّه بوده که پیرامون «بخش دوم از موضوع غدیر: بحثی مبسوط درباره حدیث ولایت» و «تفسیر آیۀ تبلیغ» در قالب بحثهای تفسیری و فقه الحدیث، و ابحاث فلسفی، عرفانی، تاریخی و اجتماعی به رشتۀ تحریر درآمده و به ساحت علم و معرفت تقدیم شده است. مهمترین مباحث مندرج در این مجلّد: • نصب امیرالمؤمنین در روز غدیر به ولایت عامّه مطلقه • ابلاغ ولایت امیرالمؤمنین علیهالسلام در طول دوران نبوت • موارد مخالفت صریح عمر با رسول خدا صلی الله علیه و آله • نظریه عمر در امامت، نظریه ماکیاول است • مشکلات و پیامدهای تحمّل ولایت • شرح واقعۀ عظیم و تاریخی غدیر خم و خطبههای رسول الله صلیالله علیه و آله • بحث و تحقیق در شأن نزول و مفاد «آیه تبلیغ» • تحقیقی بلیغ در سند و مفادِ حدیث ولایت: مَن کُنتُ مَولاه فعَلیٌّ مولاه • راویان و لغویین و دانشمندانِ علوم مختلف که واقعۀ غدیر خم را نقل کردهاند • تحقیق معنای حقیقی «مولیٰ» و «ولایت» در لغت و موارد استعمال آنها • مقصود از «مولا» در حدیث غدیر، همراه با ذکر ادله و شواهد بر اثبات معنایِ صحیح آن
مرتب سازی:
امام شناسی ج7
240هفت معنی آمده است: مُعْتِق و مُعْتَق (آزادکننده و آزادشده) و حَلِیف (هم سوگند) و جَار (همسایه) و ابْن عَمّ (پسر عمو) و نَاصِر (یاریکننده) و أوْلَی به تصرّف (أوْلی در تصرّف نمودن در چیزی).
و سِجِستانی عزیزى در کتاب «غریب القرآن»1 و أنبارى در «مشکل القرآن»2 براى مَوْلَی، هشت معنى ذکر کردهاند: عَبْد (بنده) و سَیِّد (آقا) و صِهْر (داماد) و وَلِیّ (صاحب اختیار) و ابْن عَمّ، و جَار و حَلِیف و أوْلَی بِالشَّیْء (أوْلی به چیزی).
بیان أبو الفتوح رازىّ در معانى مَوْلَی
و شیخ ابو الفتوح رازى در تفسیر خود براى مَوْلَی یازده معنى ذکر کرده و براى هر یک از این معانى شواهدى آورده است و ما عین عبارت او را به جهت أهمیّت آن در اینجا مىآوریم:
«بدانکه مولى در لغت منقسم بود بر یازده قسمت:
مَوْلَی آید به معنای أوْلَی، و او اصل است، و مرجع دیگر اقسام مَوْلَى به اوست چنانکه گفته شود. و از شواهد او قَوْلُهُ تَعَالَی: ﴿مَأْواكُمُ النَّارُ هِيَ مَوْلاكُمْ﴾3. کافران را گفت: مأواى شما دوزخ است، و دوزخ مَوْلاى شما؛ یعنى به شما أولىتر است. و جز این معنى احتمال نکند. و از شواهد او در شعر، قول لُبَیْد است:
فَغَدَتْ کِلاَ الْفَرْجَیْنِ تَحْسَبُ أنَّهُ *** مَوْلَی الْمَخَافَةِ خَلْفُهَا وَ أَمَامُهَا4 یعنى أوْلَی بِالْمَخَافَةِ. و از میان أهل لغت در این خلاف نیست.
دگر به معنى مَالِکِ رِقّ باشد؛ خداوندى که بنده دارد به ملکیّت. و شاهد او قوله تعالى:
﴿ضَرَبَ اللَهُ مَثَلًا عَبْدًا مَمْلُوكًا لا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ﴾ ـ إلى قوله: ﴿وَ هُوَ كَلٌّ عَلى
- «غریب القرآن»، ص ١٥٤.
- «مشکل القرآن»، بنابر نقل سیّد مرتضى در کتاب «شافى». و استشهاد أنبارى را به بیت لُبَیْد ذکر کرده است؛ و نیز بنا به نقل ابن بطریق در کتاب «عمدة» ص ٥٥.
- آیۀ ١٥، از سورۀ ٥٧: حدید.
- این شعر از لبید بن ربیعة، و از معلّقات سبعه است. و معنایش اینست که: آن گاو صبح کرد در حالى که چنین مىپنداشت که هر یک از دو شکاف کوه و یا بیابان، أولى به ترسیدن از آن است، پشت سر او، و جلوى روى او.