امر به معروف و نهی از منکر و شرائط آن

﴿يأيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِّن دُونِكمْ لَا يأْلُونَكمْ خَبَالًا وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَآءُ مِنْ أَفْوهِهِمْ وَ مَا تُخْفِى صُدُورُهُمْ أَكبَرُ﴾.¹

و يا مانند آيه: ﴿يأيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا كونُوا قَومِينَ لِلَّهِ شُهَدَآءَ بِالْقِسْطِ وَ لَا يجْرِمَنَّكمْ شَنَئَانُ قَوْمٍ عَلَى‌ أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى‌ وَ اتَّقُوا اللَه إِنَّ اللَه خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ﴾.²

اى کسانى که إيمان آورديد، شما بايد بر پادارندگان و برافرازندگان در راه خدا و براى خدا باشيد! قوّام در راه خدا و هر چه فى سبيل اللَه است (أعمّ از نماز و روزه و امر بمعروف و نهى از منکر و جهاد و صدقات و زکوات و نکاح و کسب و کار) باشيد؛ و هر چيزى که در راه خدا امضاء شده، بر عهده شماست.

يعنى قيام به حقّ کنيد و لواء حقّ را برافرازيد، تا مردم در زير لواى شما و در تحت قيام شما از بهره‌هاى معنوى متمتّع باشند. شما بايد نسبت به تمام مردم عالم، شهداء بالقسط و گواهان به عدل و ناظر و گواه باشيد (گواهى لَهِ خود و عليه ديگرى نداده، گواه به صدق و به حقّ باشيد). و اگر افرادى با شما دشمنى ورزيدند موجب اين نشود که شما از راه عدالت انحراف پيدا کنيد و حکم عليه آنها و لَهِ دوستان خود بدهيد. در هر حال بايد حکم به عدالت کنيد، خواه به دشمنان خود و خواه به دوستان خود. اين طريق و مسير به تقوى نزديکتر است و شما را در پاکيزگى و مصونيّت از حوادث نفسانى و شيطانى بهتر نگاه مى‌دارد.

﴿يأيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا كونُوا قَومِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَآءَ لِلَّهِ وَ لَوْ عَلَى‌ أَنْفُسِكمْ أَوِ الْولِدَينِ وَ الاقْرَبِينَ إِن يكنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا فَاللَه أَوْلَى‌ بِهِمَا فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوَى‌ أَن تَعْدِلُوا وَ إِن تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَه كانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا﴾.³

باز در اين آيه بنحو عموم مى‌فرمايد: ﴿يأيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا﴾، اى کسانيکه إيمان آورديد، شما برافرازندگان و بر پادارندگان حقّ و قسط در ميان مردم باشيد و پرچم عدالت را در دست بگيريد؛ و نه تنها خود قائم به قسط بوده، بلکه قوّام به قسط باشيد. يعنى نه اينکه شما فقط در بين خود و خانواده خود عدالت و قسط را عملى کنيد، بلکه بايد همه أفراد قيامشان به شما باشد و در قسط و عدل نگهدار و پاسدار و نگهبان باشيد. شما بايد گواه باشيد؛ گواه لِلَّه، گواه بحقّ، گواه به صدق؛ و اگرچه گواهى و شهادت عليه شما يا نزديکانتان باشد، گواهى به حقّ بدهيد. اگر ديديد شخصى فقير است، به واسطه فقر بر او دل نسوزانيد و حکم شهادت لَهِ او ندهيد و نگوئيد اين شخصِ بيچاره و ضعيفى‌ است. حکم را بر أساس حقّ قرار بدهيد. خدا أولى است بر آن فقير و غنىّ؛ و ولايتش بر آنها بيشتر است از خود آنها. او بيشتر ملاحظه حقّ را دارد و حکم به حقّ مى‌کند. پس متابعت از هواى خود نکنيد و هميشه در راه عدالت حرکت کنيد. در أداى شهادت صريح و روشن حقيقت را بيان کنيد؛ نه اينکه به قسمى مجمل و مبهم باشد که بالمآل لَهِ شخص محبوب خود قرار گيرد. يا اينکه با وجود علم و اطّلاع از واقعيّت بکلّى از شهادت إعراض کنيد و شهادت ندهيد. و بدانيد که خداوند به أعمال و نيّات شما مطّلع و خبير است. و در آنچه انجام خواهيد داد مورد بازخواست قرار خواهيد گرفت.