عدم تنافی علم ائمه علیهم السلام به زمان و مکان شهادت خود با مفاد آیه «ولاتلقو بأیدیکم الی التهلکة»
عدم تنافی علم ائمه علیهم السلام به زمان و مکان شهادت خود با مفاد آیه «ولاتلقو بأیدیکم الی التهلکة»
2بسم اللَه الرحمن الرحیم
در این مقاله که برگرفته شده از کتاب افق وحی می باشد به بررسی عدم تنافی علم ائمه علیهم السلام به زمان و مکان شهادت خود با مفاد آیه ﴿و لاتلقوا بأيديكم الي التهلكة﴾1 از نقطه نظر شرعی و عقلی پرداخته شده است.
از آنجا که امام علیه السّلام و غیر او از اولیای الهی دارای علم به وقایع و حوادث آینده‌اند و علم حجیّت ذاتی داشته و عالم به آن موظّف و مکلّف به متابعت آن می‌باشد، چرا و به چه دلیل و ملاحظه‌ای آنان به این علم ترتیب اثر نمی‌دادند و خود را از وقوع حوادثی که برایشان خطری ایجاد می‌نمود محفوظ نمی‌داشته‌اند؟ و مگر آیه شریفه نمی‌فرماید ﴿و لاتلقوا بأيديكم الي التهلكة﴾ «با دست خویش خود را به هلاکت میندازید.»
چرا با وجود اخبار أمیرالمؤمنین علیه السّلام از واقعه شب نوزدهم و شهادت خود به دست ابن ملجم اقدامی در جلوگیری از این واقعه ننمودند و چرا در آن شب به مسجد برای اداء نماز رفتند؟2
و چرا امام حسن مجتبی علیه السّلام با وجود علم و اطّلاع بر نیّت پلید جعده عیال خود و وجود سمّ در شیر از آن احتراز نکردند؟3 و چرا سیّدالشّهداء علیه السّلام با وجود اخبار از وقایع عاشوراء که حتّی تا شب آخر این خبرها و بیان وقایع ادامه داشت درصدد جلوگیری از آن برنیامدند و آن فجایع و مصائب اتفاق افتاد؟4
و چرا امام رضا علیه السّلام با اطّلاع قبلی از نیّت مأمون و حتّی اخبار آن به بعضی از موالیان خود اقدام به خوردن آن انگور زهرآلود نمودند.5 و همینطور این سؤالات نسبت به اولیای الهی و عرفاء باللَه نیز وارد خواهد بود. حال جمع بین این دو مسأله چگونه است، و چگونه با وجود حجیّت و الزام قطع بر متابعت، انسان می‌تواند علم و قطع خود را نادیده بگیرد و توجّهی بدان ننماید و امور خود را به دست تقدیر بسپارد؟
پاسخ این سؤال این است که ما در حجیّت قطع و علم بحث و اشکالی نداریم و به طور کلّی مسأله حجیّت علم و قطع یک مسأله عقلی و برهانی است و قضایای عقلیّه قابل استثناء نمی‌باشند در هر جا و هر زمان، زیرا حقیقت علم کشف از واقع است و واقع در ظروف مختلف و شرائط گوناگون که تغییر نمی‌کند آنچه که بر حسب شرائط و مقارنات دستخوش تحوّل و تغیّر می‌شود امور اعتباری و استحسانات عرفیّه و ملاکات شرعیّه است که دائماً در حال تحوّل‌اند. چنانچه ملاک در حرمت شرب خمر وجود فساد و افساد در شرائط و ظروف عادی است امّا در صورت تبدّل شرائط و احتمال خطر مرگ آن ملاک جای خود را به مراعات نفس و حفظ آن از هلاکت در شریعت می‌دهد و ملاک متأخّر موجب رفع حرمت و اباحۀ شرب بلکه وجوب آن می‌شود.
- سوره البقرة (٢) قسمتی از آیه ١٩٥
- بصائرالدرجات، ص ٨٨: ٧ ـ حدثنا أبو محمد عن عمران بن موسی عن إبراهیم بن مهزیار عن محمد بن عبد الوهاب عن إبراهیم بن أبی البلاد عن أبیه عن بعض أصحاب أمیرالمؤمنین قال دخل عبد الرحمن بن ملجم لعنه الله علی أمیر المؤمنین علیه السّلام فی وفد مصر الذی أوفدهم محمد بن أبی بکر ره و معه کتاب الوفد قال فلما مر باسم عبد الرحمن بن ملجم قال أنت عبد الرحمن لعن الله عبد الرحمن قال نعم یا أمیر المؤمنین أ ما و الله یا أمیر المؤمنین إنی لأحبک قال کذبت و الله ما تحبنی ثلاثا قال یا أمیر المؤمنین أحلف ثلاثة أیمان أنی أحبک و أنت تحلف ثلاثة أیمان أنی لا أحبک قال ویلک أو ویحک إن الله خلق الأرواح قبل الأبدان بألفی عام فأسکنها الهواء فما تعارف منها هنالک ائتلف فی الدنیا و ما تناکر منها اختلف فی الدنیا و إن روحی لا تعرف روحک قال فلما ولی قال إذا سرکم أن تنظروا إلی قاتلی فانظروا إلی هذا قال بعض القوم أ و لا تقتله أو قال تقتله فقال من أعجب من هذا تأمرونی أن أقتل قاتلی لعنه الله.
- الخرائج و الجرائح، ج ١، ص ٢٤١: رویَ عَنِ الصّادِقِ عَنْ آبائِهِ علیه السّلام أنَّ الْحَسَنَ علیه السّلام قالَ لأهْلِ بَیْتِهِ إنّی أموتُ بِالسَّمِّ کَما ماتَ رَسولُ اللهِ صلّی الله علیه و آله و سلّم فقالوا و مَنْ یَفْعَلُ ذَلِکَ قالَ امْرَأتی جَعْدَةُ بِنتُ الأشْعَثِ بْنِ قَیْسٍ فَإنَّ مُعاویةَ یَدُسُّ إلَیْها و یَأمُرُها بِذَلِکَ قالوا أخْرِجْها مِنْ مَنْزِلِکَ و باعِدْها مِنْ نَفْسِکَ قالَ کَیْفَ اُخْرِجُها و لَمْ تَفْعَلْ بَعْدُ شَیْئًا و لَوْ أخْرَجْتُها ما قَتَلَنی غَیرُها و کانَ لَها عُذرٌ عِندَ النّاسِ فَما ذَهَبَتِ الأیّامُ حَتَّی بَعَثَ إلَیها مُعاویةُ مالاً جَسیمًا و جَعَلَ یُمَنّیها بِأن یُعطیها مِائَةَ ألفِ دِرهَمٍ أیضًا و یُزَوِّجَها مِن یَزیدَ و حَمَلَ إلَیها شَربَةَ سَمٍّ لِتَسقیها الحَسَنَ فَانصَرَفَ إلَی مَنزِلِهِ و هو صائِمٌ فَأخرَجَت له وَقتَ الإفطارِ و کانَ یَومًا حارًّا شَربَةَ لَبَنٍ و قَد ألقَت فیها ذَلِکَ السَّمَّ فَشَرِبَها و قالَ یا عَدوةَ اللهِ قَتَلتینی قَتَلَکِ اللهُ و اللهِ لا تُصیبینَ مِنّی خَلَفًا و لَقَد غَرَّکِ و سَخِرَ مِنکِ و اللهُ یُخزیکِ و یُخزیهِ فَمَکَثَ علیه السّلام یَومَینِ ثُمَّ مَضَی فَغَدَرَ مُعاویةُ بها و لَم یَفِ لَها بِما عاهَدَ عَلَیهِ
- بحار الأنوار، ج ٤٤، ص ٣٣٠: قال و قالَ شَیخُنا المُفیدُ بِإسنادِهِ إلَی أبی عَبدِ اللهِ علیه السّلام قالَ لَمّا سارَ أبو عَبدِ اللهِ مِنَ المَدینَةِ لَقیهُ أفواجٌ مِنَ المَلائِکَةِ المُسَوَّمَةِ فی أیدیهِمُ الحِرابُ عَلَی نُجُبٍ مِن نُجُبِ الجَنَّةِ فَسَلَّموا عَلَیهِ و قالوا یا حُجَّةَ اللهِ عَلَی خَلقِهِ بَعدَ جَدِّهِ و أبیهِ و أخیهِ إنَّ اللهَ سُبحانَهُ أمَدَّ جَدَّکَ بِنا فی مَواطِنَ کَثیرَةٍ و إنَّ اللهَ أمَدَّکَ بِنا فَقالَ لَهُمُ المَوعِدُ حُفرَتی و بُقعَتی الَّتی اُستَشهَدُ فیها و هی کَربَلاءُ فَإذا وَرَدتُها فَأتونی فَقالوا یا حُجَّةَ اللهِ مُرنا نَسمَع و نُطِع فَهَل تَخشَی مِن عَدو یَلقاکَ فَنَکونَ مَعَکَ فَقالَ لا سَبیلَ لَهُم عَلَیَّ و لا یَلقَونی بِکَریهَةٍ أو أصِلَ إلَی بُقعَتی. و أتَتهُ أفواجُ مُسلِمی الجِنِّ فَقالوا یا سَیِّدَنا نَحنُ شیعَتُکَ و أنصارُکَ فَمُرنا بِأمرِکَ و ما تَشاءُ فَلَو أمَرتَنا بِقَتلِ کُلِّ عَدو لَکَ و أنتَ بِمَکانِکَ لَکَفَیناکَ ذَلِکَ فَجَزاهُمُ الحُسَینُ خَیرًا و قالَ لَهُم أ و ما قَرَأتُم کِتابَ اللهِ المُنزَلَ عَلَی جَدّی رَسولِ اللهِ أینَما تَکونوا یُدرِککُمُ المَوتُ و لَو کُنتُم فی بُروجٍ مُشَیَّدَةٍ و قالَ سُبحانَهُ لَبَرَزَ الَّذینَ کُتِبَ عَلَیهِمُ القَتلُ إلی مَضاجِعِهِم و إذا أقَمتُ بِمَکانی فَبِما ذا یُبتَلَی هَذا الخَلقُ المَتعوسُ و بِما ذا یُختَبَرونَ و مَن ذا یَکونُ ساکِنَ حُفرَتی بِکَربَلاءَ و قَدِ اختارَها اللهُ یَومَ دَحا الأرضَ و جَعَلَها مَعقِلاً لِشیعَتِنا و یَکونُ لَهُم أمانًا فی الدُّنیا و الآخِرَةِ و لَکِن تَحضُرونَ یَومَ السَّبتِ و هو یَومُ عاشوراءَ الَّذی فی آخِرِهِ اُقتَلُ و لا یَبقَی بَعدی مَطلوبٌ مِن أهلی و نَسَبی و إخوَتی و أهلِ بَیتی و یُسارُ بِرَأسی إلَی یَزیدَ لَعَنَهُ اللهُ. فَقالَتِ الجِنُّ نَحنُ و اللهِ یا حَبیبَ اللهِ و ابنَ حَبیبِهِ لَو لا أنَّ أمرَکَ طاعَةٌ و أنَّهُ لا یَجوزُ لَنا مُخالَفَتُکَ قَتَلنا جَمیعَ أعدائِکَ قَبلَ أن یَصِلوا إلَیکَ فَقالَ صَلَواتُ اللهِ عَلَیهِ لَهُم نَحنُ و اللهِ أقدَرُ عَلَیهِم مِنکُم و لَکِن ﴿لیهلِکَ مَن هَلَکَ عَن بَیِّنَةٍ و یَحیی مَن حَیَّ عَن بَیِّنَةٍ﴾.
- عیون أخبار الرضا علیه السّلام، ج ٢، ص ٢٤٥: حدثنا تمیم بن عبد الله بن تَمیمٌ القُرَشی رضی الله عنه قال حدثنا أبی قال حدثنی محمد بن یحیی قال حدثنی محمد بن خلف الطاطری قال حدثنی هرثمة بن أعین قالَ کُنتُ لَیلَةً بَینَ یَدَیِ المَأمونِ حَتَّی مَضَی مِنَ اللَّیلِ أربَعُ ساعاتٍ ثُمَّ أذِنَ لی فی الانصِرافِ فَانصَرَفتُ فَلَمّا مَضَی مِنَ اللَّیلِ نِصفُهُ قَرَعَ قارِعٌ البابَ فَأجابَهُ بَعضُ غِلمانی فَقالَ لَهُ قُل لِهَرثَمَةَ أجِب سَیِّدَکَ قالَ فَقُمتُ مُسرِعًا و أخَذتُ عَلَی أثوابی و أسرَعتُ إلَی سَیِّدی الرِّضا علیه السّلام فَدَخَلَ الغُلامُ بَینَ یَدَیَّ و دَخَلتُ وَراءَهُ فَإذا أنا بِسَیِّدی علیه السّلام فی صَحنِ دارِهِ جالِسٌ فَقالَ لی یا هَرثَمَةُ فَقُلتُ لَبَّیکَ یا مَولایَ فَقالَ لی اجلِس فَجَلَستُ فَقالَ لی اسمَع و عه یا هَرثَمَةُ هَذا أوانُ رَحیلی إلَی اللهِ تَعالَی و لُحوقی بِجَدّی و آبائی علیه السّلام و قَد بَلَغَ الکِتابُ أجَلَهُ و قَد عَزَمَ هَذا الطّاغی عَلَی سَمّی فی عِنَبٍ و رُمّانٍ مَفروکٍ فَأمّا العِنَبُ فَإنَّهُ یَغمِسُ السِّلکَ فی السَّمِّ و یَجذِبُهُ بِالخَیطِ بالعِنَبِ و أمّا الرُّمّانُ فَإنَّهُ یَطرَحُ السَّمَّ فی کَفِّ بَعضِ غِلمانِهِ و یَفرُکُ الرُّمّانَ بیدِهِ لیتلطخَ حَبَّهُ فی ذَلِکَ السَّمِّ و إنَّهُ سَیَدعونی فی الیَومِ المُقبِلِ و یُقَرِّبُ إلَیَّ الرُّمّانَ و العِنَبَ و یَسألُنی أکلَهُا فَآکُلُهُا ثُمَّ یَنفُذُ الحُکمُ و یَحضُرُ القَضاءُ فَإذا أنا مِتُّ فَسَیَقولُ أنا اُغَسِّلُهُ بیدی فَإذا قالَ ذَلِکَ فَقُل لَهُ عَنّی بَینَکَ و بَینَهُ إنَّهُ قالَ لی لا تَتَعَرَّض لِغُسلی و لا لِتَکفینی و لا لِدَفنی فَإنَّکَ إن فَعَلتَ ذَلِکَ عاجَلَکَ مِنَ العَذابِ ما اُخِّرَ عَنکَ و حَلَّ بِکَ ألیمُ ما تَحذَرُ فَإنَّهُ سَیَنتَهی قالَ فَقُلتُ نَعَم یا سَیِّدی قالَ فَإذا خَلَّی بَینَکَ و بَینَ غُسلی حتّی تری فَیَجلِسُ فی عِلوٍ مِن أبنیتِهِ مُشرِفًا عَلَی مَوضِعِ غُسلی لینظُرَ فَلا تتَعَرَّض یا هَرثَمَةُ لِشَی‌ءٍ مِن غُسلی حَتَّی تَرَی فُسطاطًا أبیَضَ قَد ضُرِبَ فی جانِبِ الدّارِ فَإذا رَأیتَ ذَلِکَ فَاحمِلنی فی أثوابی الَّتی أنا فیها فَضَعنی مِن وَراءِ الفُسطاطِ و قِف مِن وَرائِهِ و یَکونُ مَن مَعَکَ دونَکَ و لا تَکشِف عَنی الفُسطاطِ حَتَّی تَرانی فَتَهلِکَ فَإنَّهُ سَیُشرِفُ عَلَیکَ و یَقولُ لَکَ یا هَرثَمَةُ أ لَیسَ زَعَمتُم أنَّ الإمامَ لا یُغَسِّلُهُ إلاّ إمامٌ مِثلُهُ فَمَن یُغَسِّلُ أبا الحَسَنِ عَلی بنَ موسَی و ابنُهُ مُحَمَّدٌ بِالمَدینَةِ مِن بِلادِ الحِجازِ و نَحنُ بِطوسَ فَإذا قالَ ذَلِکَ فَأجِبهُ و قُل لَهُ إنّا نَقولُ إنَّ الإمامَ لا یَجِبُ أن یُغَسِّلَهُ إلاّ إمامٌ مثله فَإن تَعَدَّی مُتَعَدٍّ فغَسَّلَ الإمامَ لَم تَبطُل إمامَةُ الإمامِ لِتَعَدّی غاسِلِهِ و لا بَطَلَت إمامَةُ الإمامِ الَّذی بَعدَهُ بِأن غُلِبَ عَلَی غُسلِ أبیهِ و لَو تُرِکَ أبو الحَسَنِ عَلی بنُ موسَی الرضا علیه السّلام بِالمَدینَةِ لَغَسَّلَهُ ابنُهُ مُحَمَّدٌ ظاهِرًا مَکشوفًا و لا یُغَسِّلُهُ الآنَ أیضًا إلاّ هو مِن حَیثُ یَخفَی فَإذا ارتَفَعَ الفُسطاطُ فَسَوفَ تَرانی مُدرَجًا فی أکفانی فَضَعنی عَلَی نَعشی و احمِلنی ... الحدیث