امکان ملاقات خدا

رواياتى از آن حضرت و از حضرت امام جعفر صادق عليه‌السّلام نقل شده به اينكه: «ما رَأيتُ شيئاً إلّا و رَأيتُ اللَهَ قَبلَهُ و بَعدَهُ و مَعَهُ!»¹

مرحوم حاج ميرزا جواد آقاى تبريزى در كتاب لقاء الله روايت را از حضرت صادق عليه‌السّلام اين‌طور نقل مى‌كند: «ما رَأيتُ شَيئاً إلّا و رَأيتُ اللَهَ قَبلَهُ و مَعَهُ و بَعدَهُ».²

امّا در كتاب اسرار الصّلاة ظاهراً از أميرالمؤمنين عليه‌السّلام نقل مى‌كند كه: أنّه‌«ما نَظَرتُ إلَى شَى‌ءٍ إلّا و رَأيتُ اللَهَ قَبلَهُ و بَعدَهُ و مَعَهُ»³!؛ يعنى: من نگاه نكردم به چيزى مگر اينكه قبل از او خدا را ديدم، بعد از او خدا را ديدم، با او خدا را ديدم.!

براى توضيح اين مطلب: ببينيد تمام اين موجودات، نورِ خدا هستند و ظهور خدا و متّكى به خدا و قائم به خدا. يك وقت آن شخصى كه داراى بصيرت باطنى است نگاه مى‌كند به اين موجود، اصلًا اين را نمى‌بيند، اوّل خدا را مى‌بيند، بعد اين را متّكى به خدا مى‌بيند.

يعنى قيام اين را به خدا مى‌بيند، اين‌ «ما رَأيتُ شَيئاً إلّا و رَأيتُ اللَهَ قَبلَهُ» است.

يك‌وقت اوّل اين را مى‌بيند و بعد قيام اين را به خدا مى‌بيند، با همان چشم دل مى‌بيند كه اين قائم به خداى مُفيض است. اين معنى اين فقره مى‌شود: «ما رَأيتُ شَيئاً إلّا و رَأيتُ اللَهَ بَعدَهُ.»

يك‌وقتى خدا را با اين مى‌بيند، يك نگاه مى‌كند خدا را مى‌بيند و تمام موجوداتى كه با خدا هستند و معيّت دارند،- همين‌طورى كه آيه قرآن مى‌فرمايد: ﴿وَ هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ﴾⁵؛ «هر جا باشيد خدا با شماست»- اين مى‌شود: «ما رَأيتُ شَيئاً إلّا و رَأيتُ اللَه مَعَهُ‌».

يك‌وقتى اوّلًا نظر مى‌كند به غالب موجودات، بعد آن نور پروردگار و آن قدرت و آن وجود مطلق و بسيط را در تمام موجودات ملاحظه مى‌كند، اين مى‌شود: ما رَأيتُ شَيئاً إلّا و رأيتُ اللَهَ فيه‌! خدا را در همه موجودات ديدن! اينها به اختلاف أنظار و حالاتى است كه بزرگان در حال توحيد پيدا مى‌كنند.